ਕੁਸਲਯਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਕਈਕੇਈ ਨੇ ਪਾਪ ਦੀ ਨੀਅਤ ਧਾਰ ਲਈ। ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ, ਜੋ ਨਰਕ ਵਾਸਤੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅੱਜ ਕਿਹੜੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਂਗੀ?" ਕਈਕੇਈ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਕੁਸਲਯਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਲਈ ਪੁੱਤਰ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ 'ਚ ਇੱਕ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਧਰਮਵਾਨ ਸੁਰਭੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਰੋਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਂ-ਆਤਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗਈ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਤ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ। ਇੰਦਰ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਦੇਹ 'ਤੇ ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਹੰਜੂ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖੜੀ, ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਰੋਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ—ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ—ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਸੁਰਭੀ ਨੇ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਤੇ ਨਿੱਘੜੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਦੋ, ਜੋ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਜਲ ਰਹੇ, ਹਲ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਦਬੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੜਪਦੀ ਹਾਂ; ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" "ਜਦੋਂ ਉਹ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।" "ਜੋ ਆਪਣੇ ਚਲਣ ਵਿਚ ਬੇਮਿਸਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਨਿੱਤ, ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਰਮ—ਉਹ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕੁਸਲਯਾ, ਜਿਸਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਕੁਸਲਯਾ, ਜੋ ਪਤੀਵ੍ਰਤਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹੇਗੀ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਗੜੀ ਚੁਕਾਂਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਕੁਸਲਯਾ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਤੇਰਾ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਮੈਂ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਨਾਗਰਿਕ ਹੰਜੂ ਭਰੇ ਗਲੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਮੰਦ ਨੀਅਤ ਮੈਂ ਝੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" "ਤੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਜਾਂ, ਜਾਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪ ਜਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗਲੇ 'ਚ ਰੱਸਾ ਪਾ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।" "ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੌਰਤ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾਂਗਾ, ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਦਾਗ ਮਿਟਾ ਲਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਬੰਦੇ ਤੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਸਿਸਕਾਰ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ, ਕਪੜੇ ਢੀਲੇ, ਸਾਰੇ ਗਹਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੜਪਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਤੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ—ਸੁਣੋ। ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਭਾਰੀ ਆਤਮਾ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ: "ਮੈਂ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।" "ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਜਾਂਣ, ਜਾਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?" ਭਰਤ, ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਸਲਯਾ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: "ਕਈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੁਸਲਯਾ, ਪੀਲੀ ਤੇ ਮੈਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੀ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼, ਭਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲੀ। ਫਿਰ ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਾਲ, ਕੁਸਲਯਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਥੇ, ਕੁਸਲਯਾ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਜਦ ਉਹ ਗਮ ਵਿਚ ਪਈ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਚੀ ਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਕੁਸਲਯਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹਾ 'ਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਮਿਲਿਆ; ਫਿਰ, ਕੁਸਲਯਾ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: "ਹੁਣ, ਜੋ ਰਾਜ-ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ; ਕਈਕੇਈ ਨੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ।" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਵਿਚ ਕਈਕੇਈ, ਜੋ ਕਠੋਰ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਧਰਮ ਵੇਖਦੀ ਹੈ?" "ਜਲਦੀ ਹੀ, ਕਈਕੇਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਵੱਸਣ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਅਥਵਾ, ਮੈਂ ਖੁਦ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ, ਦੁਖ, ਮਾਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਿਆਰ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਤੜਪ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।