ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ਯਪ ਦੀ ਧੀ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਯਜਨ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਦਾ ਧਰਮ ਤੇ ਸਚ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਾਇਆ, ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੈਤਣੀ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਈਕਈ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸਚ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਇਸ ਦੁਖ ਵਿਚ ਅਕਾਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਭਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵੱਲੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਪਾਤਰ ਬਣ ਗਈ। ਕਈਕਈ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਿਆ; ਹੁਣ ਉਹ ਪੁੱਛੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਨਰਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਲਈ ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਿਰਫ਼ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਧਰਮਵਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ ਥਕੇ ਹੋਏ, ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਦੇਖੇ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗਈ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਤ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੰਝੂ ਟਪਕੇ। ਇੰਦ੍ਰ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਹੰਝੂ ਪੈਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਆਦਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖੜੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਰੋ ਰਹੀ, ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਸੁਰਭੀ ਨੇ, ਕਾਬਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸਥਿਰ, ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਦੋ, ਧੁੱਪ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੇ ਹਲਵਾਹੀ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਭਾਰ ਠਾਹਰਦੇ—ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੜਫਦੀ ਹਾਂ; ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ।" "ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।" ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਉੱਚ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੀ ਫਿਤਰਤ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ—ਉਹ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗੀ? ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਪਤੀਵਰਤਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹੇਗੀ—ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਵੀ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਨ ਨੂੰ ਬਣਾਊਂਗਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਸਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ, ਤੇਰੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਲੋਕ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਇਸ ਮੰਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਚਲ ਜਾ, ਜਾਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲ ਜਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਗਰਦਨ 'ਤੇ ਰੱਸਾ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।" "ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਚ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਿਆਗੀ ਹੋਏ ਦਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਪਿਆ, ਪਤੰਗੇ ਵਾਂਗ ਹਿਸਿਆ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ, ਕਪੜੇ ਢੀਲੇ, ਗਹਣੇ ਸਾਰੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੜਫਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਜ਼ੰਡੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਮੇਲੇ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਸਤੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ—ਸੁਣੋ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਮਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ: "ਮੈਂ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।" "ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ, ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਕਾਸ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਜਦ ਭਰਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਇਆ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਕਈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਆ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਰ-ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਪੀਲੀ ਤੇ ਮੈਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼, ਭਰਤ ਦੇ ਪਾਸ ਗਈ। ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿਚ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਖ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖੀ: "ਹੁਣ, ਜੋ ਰਾਜ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ; ਕਈਕਈ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ।