ਭਰਤ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤਿਖੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਬੜੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਬੜੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਸਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮਲਿਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਮੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ ਤੇ ਸਦਾ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਨਫਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਕਿਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਜਾਵੇਂਗੀ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਨਰਕ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕ੍ਰੂਰ ਕੈਕੇਈ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ ਰਾਮ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ? ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਪੁੱਤ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕਰ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਖੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਮਵਾਨ ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਸਨ। ਦੋਪਹਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਅਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੋਈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗਈ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਤ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ। ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਹੰਝੂਆਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ, ਉਸਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀ, ਦੁਖੀ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ, ਵਜਰਧਾਰੀ, ਜੋੜੀਆਂ ਹਥੀਂ ਆਇਆ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਖਤਰੇ ਦੀ ਆਸ ਹੈ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਤੂੰ ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।” ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਆਣੇ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ; ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਪਿਆਰੇ, ਪਲਾਊ ਦੇ ਮਾਰੇ, ਧੁਪ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਤੇ ਭਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ; ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ।” “ਉਹ ਮਾਂ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਵੀ ਰੋਂਦੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਉਹ ਮਾਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਉਚੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਭਾਰਣ ਦੀ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ, ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਰਤਬ ਕਰਕੇ—ਉਹ ਵੀ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤ ਹਨ, ਇੱਕ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਖੋ ਦਿੱਤਾ ਸਮਝਦੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤ ਹੈ ਤੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗੀ?” “ਉਹ ਪਤਿਵਰਤਾ ਮਹਿਲਾ, ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਰਹੇਗੀ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੀਸ ਕਰਾਂਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਉਭਾਰਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਨਾਗਰਿਕ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਇਸ ਬੁਰੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।” “ਤੂੰ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾ, ਜਾਂ ਆਪ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਰੱਸਾ ਪਾ ਲੈ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਦਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਅੰਕੁਸ ਨਾਲ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਭਰਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫਫਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ, ਵਸਤ੍ਰ ਢੀਲੇ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਢੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਸਤਤਰਾਂਵਾਂ ਸర్గ ਹੈ—ਸੁਣੋ। ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੱਤਾ: “ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਮੈਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਰਿਹਾ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ।” ਜਦ ਭਰਤ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ, ਇੰਝ ਬੋਲਿਆ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤ ਭਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਕ੍ਰੂਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਤੱਕ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਇੰਝ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ, ਪੀਲੀ ਪਈ ਤੇ ਮੈਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼, ਭਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉੱਥੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸਿਆਣੀ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦੀ ਸੀ; ਫਿਰ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ।