ਭਾਰਤ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੂਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਵੈਰੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।" "ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ, lineage ਨੂੰ ਮਲਿਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੂੰ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਸ ਗਿਆਨੀ, ਧਰਮਕ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸੀ; ਤੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਮੀ ਹੈ।" "ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਸਦਾ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਲਈ।" "ਇਸ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਪਿਤਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਨਫਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੰਦਤਾ ਹੈ; ਦੱਸ, ਅੱਜ ਤੂੰ ਕਿਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਗੀ, ਤੂੰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਨਿਰਦਈ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ, ਰਾਮ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਕੁਲ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ?" "ਪੁੱਤ, ਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।" "ਇਕ ਵਾਰੀ, ਦਿਆਲੁ ਸੁਰਭੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਤਕਾਰਿਆ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖੇ।" "ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਏ, ਮਾਂ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਭਰ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰੋਈ।" "ਜਦ ਉਹ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗਈ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਤ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੀਆਂ।" "ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਅੰਸੂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਤਕਾਰਿਆ।" "ਇੰਦਰ ਨੇ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀ, ਦੁਖੀ, ਰੋ ਰਹੀ, ਵੇਖਿਆ।" "ਮਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ, ਜੋ ਵਜਰਧਾਰੀ ਹੈ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: 'ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈ? ਦੱਸ, ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।'" "ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: 'ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ।'" "'ਇਹ ਦੋ, ਪਤਲੇ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਝੁਲਸੇ, ਹਲ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਥੱਕੇ, ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।'" "'ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਦੁਖ ਸਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਭਾਰ ਨਾਲ ਥੱਕੇ—ਮੈਂ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ; ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੁਝ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ।'" "'ਜਦੋਂ ਉਹ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਵੀ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।'" "'ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਅਦ্বਿਤੀਯ ਹੈ, ਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਦਾ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਕਰਤਬ ਦੇ ਨਾਲ—'" "'ਉਹ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤ ਹਨ, ਇੱਕ ਪੁੱਤ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤ ਹੈ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋਏਗੀ?'" "'ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਇਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹੇਗੀ।'" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬਦਲਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਰੱਖਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ, ਤੇਰੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਜਦ ਲੋਕ ਅੰਸੂਆਂ ਵਾਲੀ ਗਲੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਮੰਦਤਾ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚਲ ਜਾ, ਜਾਂ ਖੁਦ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲ ਜਾ, ਜਾਂ ਗਲ ਵਿੱਚ ਰੱਸਾ ਪਾ ਲੈ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।" "ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਵ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾਂਗਾ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਟ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁਫਕਾਰਦਾ।" "ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ, ਵਸਤ੍ਰ ਢੀਲੇ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਿਆ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸਤ੍ਹਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ—ਸੁਣੋ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਸ਼ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਭਾਰਤ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ: "ਮੈਂ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।" "ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ।" ਜਦ ਭਾਰਤ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਲਲਦਾ ਹੈ, ਕੌਸਲਿਆ, ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: "ਭਾਰਤ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਰ-ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ, ਪੀਲੀ ਅਤੇ ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੀ, ਕੰਬਦੀ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ। ਫਿਰ ਭਾਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਥੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।