ਭਾਰਤ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕੜਵੇ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਡਾਂਟ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦੁਖ਼ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਤਾਨੇ ਕੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੱਡੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ Dubara ਬੋਲਿਆ, “ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਰਹਿ, ਕ੍ਰੂਰ ਤੇ ਪਾਪੀ! ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮਰ ਨਾ ਜਾਈਂ। ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਤੇ ਜਲਾਵਤਨੀ ਆਈ?” ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਅਜਾਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾ, ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਂ। ਤੇਰੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਆ ਮਿਲੀ।” ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਜੋ ਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਈ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚੀ, ਪਾਪੀ, ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਘੋੜੇ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਮੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹਨ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ।” ਭਾਰਤ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੁੱਖੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਞੀ ਰਹਿ, ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਧਿਕਕਾਰ ਕਰਦਾ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗੀ। ਕ੍ਰੂਰ ਕੈਕੇਈ, ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕੌਸਲਿਆ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਆਸਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?” ਭਾਰਤ ਨੇ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਜੰਮਦਾ, ਉਹ ਮਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖੇ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸੀ, ਸੁਰਭੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ।” “ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗੁਜ਼ਰੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਤ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਕਤਰੇ ਡਿੱਗੇ। ਇੰਦਰ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਲਈ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਆਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਵੇਖਿਆ।” “ਜਦ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਕੀ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਆ ਗਿਆ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।’” “ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਬੜੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘ਕਿਤੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਰੋ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਸੜੇ, ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਪਸਲੇ ਹੋਏ, ਹਲ ਜੋਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਕਰਕੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਭਾਰ ਝੱਲ ਰਹੇ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਤੜਫਦੀ ਹਾਂ। ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।’” “‘ਜੇਕਰ ਉਹ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਵੀ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਉੱਚੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਨੇਕ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ?’” ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਇਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਦਾ ਦੁਖ ਮਿਲੇਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।” “ਤੇਰੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਲੋਕ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਵਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਇਸ ਪਾਪੀ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜਾਂ ਤੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਲੈ, ਜਾਂ ਆਪ ਹੀ ਦੰਡਕ ਅਰਣਿਆ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਪਾ ਲੈ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਦੁਬਾਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੇ ਦਾਗ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਕੰਡਿਆਂ ਤੇ ਵਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਭੜਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਸਾਪ ਵਾਂਗ ਫੁਫਕਾਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਕੱਪੜੇ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਈ, ਉਹਦੀ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਵਲ ਵੇਖਿਆ।