ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਉੱਤੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਈ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਕੜਵੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਚੀਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਜਾਵੀਂ, ਕ੍ਰੂਰ ਹੈਂ, ਮੰਦ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ; ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ, ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਮਰ ਨਾ ਜਾਵੀਂ। ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਤੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਤੇ ਵਨਵਾਸ ਆ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਅਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਲਿਆ ਹੈ; ਕੈਕੇਈ, ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਨਾ ਪਾਵੀਂ।" "ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਉਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਮ ਵਨ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬਦਨਾਮੀ ਮਿਲੀ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਵੈਰੀ ਹੈਂ, ਕ੍ਰੂਰ ਹੈਂ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚੀ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੂੰ ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ।" "ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਕ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਰੱਖਸ਼ਸੀ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਮੀ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਨ ਗਿਆ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ।" "ਇਸ ਪਾਪ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੁਖੀ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਪਿਤਾ ਰਹਿਤ, ਭਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋਈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਵੀਂ।" "ਕ੍ਰੂਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ, ਰਾਮ—ਕੌਸਲਿਆ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ—ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਆਸਰਾ ਹੈ? ਪੁੱਤ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਇੱਕ ਵਾਰ, ਧਰਮਕ ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਿਤ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੱਕੇ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖੇ। ਅੱਧੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਭਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਈ।" "ਉਹ, ਮਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਚਲਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ। ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਉਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੰਜੂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ, ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖੜੀ, ਦੁਖੀ, ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ, ਵਜਰਧਾਰੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: 'ਕੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।'" "ਇੰਦਰ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: 'ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਚ ਹਨ।'" "'ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਪਤਲੇ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜੇ, ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।'" "'ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਥੱਕੇ—ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੜਫਦੀ ਹਾਂ; ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।'" "'ਜਦੋਂ ਉਹ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਰਦੇ ਹਨ, ਰੋਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਵੀ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।'" "'ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਵਿਚ ਅਦਵਿਤੀਯ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਦੀ ਚਾਹਤ ਵਾਲੀ, ਸਦਾ ਉੱਚੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਧਰਮ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ—'" "'ਉਹ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਉਂ ਰੋਂਦੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ; ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੁੱਤ ਹੈ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗੀ?'" "ਉਹ ਪਤਿਵਰਤਾ ਮਹਿਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹੇਗੀ, ਇਥੇ ਤੇ ਆਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿਚ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬਦਲਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਵੀ ਉਚੀ ਰੱਖਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਵਨ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਦੇ ਹਨ।" "ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਦੀ ਪਾਪਤਾ, ਮੈਂ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਲੋਕ ਹੰਜੂ ਭਰੀ ਗਲਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਮੰਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾ, ਜਾਂ ਆਪ ਦੰਡਕ ਵਨ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾ, ਜਾਂ ਗਲ ਵਿਚ ਰੱਸਾ ਪਾ ਲੈ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।" "ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਦਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਭਾਲ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਤ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਸੀਸ ਕਰਦਾ।" "ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ, ਵਸਤ੍ਰ ਢੀਲੇ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਭਰਤ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸਤੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗਾ ਸੀ—ਸੁਣੋ।