ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਹਿਆ, "ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ—ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਘਰ-ਕੁਟੰਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਭੀਰ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਾਰਤ ਨੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਕਰੜੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਈ। ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਗੱਜਦੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਗੂੰਜਿਆ। ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ, "ਕੈਕੇਈ! ਤੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਰਹੀ, ਨਿਰਦਈ, ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਮਰ ਨਾ। ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਮੌਤ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੋਵਾਂ ਆ ਪਏ? ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਅਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ। ਕੈਕੇਈ! ਤੂੰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਨਾ ਪਹੁੰਚੀਂ। ਤੇਰੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਪਿਓ ਮਰ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੰਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਨਿਰਦਈ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚੀ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੂੰ ਪਾਪਣੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪੀੜਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ—ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਉਹ ਧਰਮੀ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਾਡਾ ਪਿਓ ਸਵਰਗ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੁੱਖ ਹੋਈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਪਿਉ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਪਾਪ ਵਿਚ ਲਗੀ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਦੱਸ, ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗੀ, ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ? ਨਿਰਦਈ! ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮੀ ਸੁਰਭੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਹੋਸ਼ੋਂ ਬੇਹਾਲ ਪਏ ਸਨ। ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧੁੱਪ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹਲਵਾਹਿਆਂ ਨੇ ਥਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਮਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਭਰ ਕੇ ਰੋਈ। ਜਦ ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸੁਗੰਧੀ ਹੰਜੂ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੁਰਭੀ ਦੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਰੋਦਾ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰਭੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਗਿਆ ਕਿਤੇ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁੱਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।" ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਸਿਆਣੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ! ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਪੀੜਾ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਹਲਵਾਹਿਆਂ ਵਲੋਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਪਤਲੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਤੜਪ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।" "ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਦਬੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਭਾਵੇਂ ਉਹ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਰੋਦੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਦਰ, ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ।" "ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਉੱਚ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਧਰਮੀ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਛੋੜਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਤੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ?" "ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਟਿਕੀ ਸੀ, ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹੇਂਗੀ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਉ ਦਾ ਪੂਰਾ ਉਤਾਰਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵੀ ਰੱਖਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਉਜਲੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਆਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਲੋਕ ਹੰਜੂ ਭਰੇ ਗਲੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਸ ਮੰਦੀ ਨੀਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਜਾ, ਜਾਂ ਆਪ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾ, ਜਾਂ ਗਲਾ ਘੁੱਟ ਲੈ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ।" "ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ ਤੇ ਵੰਡ-ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦਾਗ ਤੋਂ ਪਾਕ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭੱਜਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਭਾਲ ਤੇ ਸ਼ੁਲ ਚੁਭਦੇ ਹਨ, ਭਾਰਤ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁਫਕਾਰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਕਪੜੇ ਢੀਲੇ ਪੈ ਗਏ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ—ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।