ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਨਿਰਭੀਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾਂ ਤਾਂ ਨਿਆਂਪ੍ਰੀਤ ਲੱਗਦੀ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਰੀਤ ਦਾ ਵੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਰਾਜ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਇੱਛਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇਰੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਮਿੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਭਟਕਾਵਾ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮੰਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੰਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੁਰ ਪਈ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਆਫਤ ਖੜੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਅਪਰੀਤ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲਾਡਲੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਮਕਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਤ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਕਈ ਕਰੜੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਗੱਜ ਉਠਿਆ। ਹੁਣ, ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਭਰਤ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, “ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞ ਜਾ, ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਵਾਲੀ, ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ! ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਮਰ, ਪਰ ਰਾਜ ਨਾ ਵੇਖੀਂ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜਾਂ ਸੱਚੇ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਤੇ ਵੰਡਾ ਆ ਗਿਆ? ਤੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਜਿਹੇ ਪਾਪ ਦੀ ਭੀ ਭਾਗੀ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਅਣਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ। ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਨਰਕ ਵਲ ਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਂ। ਤੇਰੇ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਆ ਮਿਲੀ। ਤੂੰ, ਜੋ ਮਾਂ ਬਣੀ ਬੈਠੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਕਠੋਰ, ਰਾਜ ਲਾਲਚੀ, ਪਾਪੀ, ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੀ ਕਰਤੂਤ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗਯ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਰਾਖਸਣੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਈ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੁੱਖੀ ਬਣੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ, ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਝੀ, ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗੀ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੀ ਮੰਦੀ ਮੱਤ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਰਕ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਵਾਲੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪੁੱਤਰ, ਮਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮੀ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਸੁਰਭੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖੇ। ਉਹ ਮੱਧਾਨ੍ਹੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿੱਟੇ ਹੋਏ, ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਹਲ ਜੋਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਹਲਕੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗੁਜ਼ਰੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਤ ਬੂੰਦਾਂ ਝੜਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇੰਦਰ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੰਝੂਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੁਰਭੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀ, ਦੁੱਖੀ, ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ, ਵਜਰਧਾਰੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, “ਕੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਖਤਰੇ ਦੀ ਆਸੰਕਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ।” ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਸਥਿਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਅਕੁਲ ਹਾਂ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਸੜੇ, ਹਲ ਜੋਤਣ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੋਝ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ; ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਵੀ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਦ ਇੰਦਰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਦਾ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਨਿੱਤ ਧਰਮੀ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੇਹੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਹੈ, ਉਸ ਤੇ ਕੀ ਬੀਤੇਗੀ? ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਪਤੀਵ੍ਰਤਾ ਤੇ ਇਕੱਲੀ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਦਾ ਦੁਖ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰਜ਼ਾ ਉਤਾਰਾਂਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਆਵਾਂਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਿਥੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੀੜ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ, ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਕੜਕ ਤੇ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਪੱਕੇ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ।