ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਭਰੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨਸਾ ਵਾਲੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ, ਮਾਂ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਖ਼ਿਆਲ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪੂਰਖਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ। ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਰਾ ਉਸਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਨਿਆਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਰਾਜ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਛਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹੀ ਰੀਤ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮਿੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਨਿੰਦਾ ਜੋਗ ਭਟਕਾਵੇਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਵਾਲਾ ਕਾਲੇ ਸਾਥ ਲੈ ਆਈ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਅਪਰੀਤ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ—ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਆਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਪੱਕੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਾਰਤ ਨੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕਈ ਕਰੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਈ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਮੁੜ ਬੋਲ ਪਿਆ। ਇਸ ਤੋ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੱਡੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞ ਜਾ, ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ! ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ, ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਨਾ ਮਰੀਂ। ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਕਰਨੀ ਕਰਕੇ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਅਤੇ ਵੰਡਾ ਮਿਲਿਆ? ਤੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਅਜਿਹੀ ਪਾਪੀ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਅਣਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰੀ ਹੋਵੇ; ਕੈਕਈ, ਨਰਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾ, ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਲੋਕ ਕਦੇ ਨਾ ਮਿਲੇ। ਤੇਰੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਮਰ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਣ ਜੋਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵੈਰੀ ਹੈਂ, ਕਠੋਰ ਹੈਂ, ਰਾਜ ਲਈ ਲਾਲਚੀ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਦੁਸ਼ਟ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪੀੜਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਕਰਦੇ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਰਾਖਸਣੀ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਭਰਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੋਈ ਹੈਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਅੱਜ ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਂਗੀ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਵੇਂਗੀ। ਕਠੋਰ ਦਿਲੀਏ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਆਸਰਾ ਹੈ? ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸੁਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਈ। ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗੁਜ਼ਰੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧੀ ਭਰੇ ਸੁਖਮ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇੰਦਰ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸੁਗੰਧੀ ਹੰਜੂ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀ, ਦੁਖੀ, ਰੋ ਰਹੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤੜਫਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ, ਵਜਰਧਾਰੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਤੂੰ ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।" ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਅਡਿੱਗ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, "ਕਿਤੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਪਤਲੇ ਅਤੇ ਦੁਖੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਾਲੀ ਵਲੋਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।" "ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਭਾਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੇ ਹੋਏ—ਜਦ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤੜਫ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" "ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਾਂ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਰੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ਕ੍ਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।" "ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਧਰਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ—" "ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਛੜ ਗਏ ਹੋਣ; ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?