ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਭਾਵੁਕਤਾ ਅਤੇ ਰੋਸ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਲਚੀ ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਕੂਕਰਮੀ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਪਰ, ਤੈਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿਵੇਂ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਰੀਤ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ ਤੇ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦੀ ਗਈ ਹੈਂ। ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਭਰਾ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਨਿਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈਂ। ਰਾਜਕੁਲ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੀਤ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਣ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਭਰਮ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਉੱਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮੰਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੰਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪਈ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਕਲੇਸ਼ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਅਪਰੀਤ ਕਰਤੱਬ ਕਰਾਂਗਾ—ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਜਬੂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਰ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਰਬਤ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁਬਾਰਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਜਾ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਨਾ ਮਰੀਂ। ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਤੇ ਵੰਡ ਹੋ ਗਈ? ਤੂੰ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਅਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ; ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਂ। ਆਪਣੇ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੱਬ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਜੋ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈਂ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚੀ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਪਤੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਮੀ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਰਾਮ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰੇ। ਇਸ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਭਰਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੋਈ ਹੈਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਬੁਰੇ ਰਸਤੇ ਚੱਲੀ ਹੈਂ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗੀ, ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗੀ? ਕਠੋਰ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਸਬੰਧ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਦੈਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੁਰਭਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੱਕੇ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਵਿਖੇ। ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਲਿਆ ਕੇ ਰੋਈ। ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗੁਜ਼ਰੀ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਤ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇੰਦਰ ਨੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਹੰਜੂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੁਰਭਿ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੁਰਭਿ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੰਦਰ, ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ, ਜੋੜੇ ਹੱਥ ਕਰਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਕਿਤੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਹੇ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ।" ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਸਥਿਰ ਸੁਰਭਿ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਬਿਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਅਮਰ ਲੋਕ ਦੇ ਰਾਜਾ; ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਹਲ ਹੋਈ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਪਤਲੇ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਤੇ ਹਲਵਾਹੇ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਵਿਹਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਦਬੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ; ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ, ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਅਤੁਲ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ, ਸਦਾ ਉੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਤੇ ਨੇਕ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।