ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਰੋਸ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਨੂੰ ਝੱਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਨਵਰ ਵੱਡੇ ਬੋਝ ਹੇਠਾਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਲੋਡ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਜੇਕਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਅੰਧੀ ਹੋਈ ਮਾਂ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ, ਜੇ ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੈਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨੇ। ਪਰ, ਹੇ ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਸੱਚੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ, ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਉਸਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਨਿਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਸਦੀਵੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈਂ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਰੀਤ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਐਸਾ ਪਾਪੀ ਭਰਮ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ ਜੋ ਤੇਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਘੁੰਮਲਾ ਕਰ ਗਿਆ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਹ ਬੁਰੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪਾਪ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਤੁਰ ਪਈ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਕੀਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ: ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਰੋਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਕਈ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਡਾਂਟਿਆ। ਹੁਣ, ਅਗਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, “ਹੇ ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰਹਿ, ਕਠੋਰ ਦਿਲੀ, ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਬੈਠੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਮਰ, ਪਰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਅਤੇ ਵੰਡ ਇਕਸਾਰ ਆ ਪਈ? ਤੂੰ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਅਣਜਨਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੀ ਪਾਪਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈਂ; ਕੈਕਈ, ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੇਰੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਪਿਓ ਮਰ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਜ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈਂ, ਕਠੋਰ ਦਿਲੀ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਰਾਖਸਣੀ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਮੀ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ—ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ—ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਪਿਓ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਾਪ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੁੱਖ ਹੈਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਪਿਉ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਭਰਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਜੋ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗੀ, ਹੇ ਨਰਕ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ? ਕਠੋਰ ਦਿਲੀ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ—ਜੋ ਪਿਉ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਕੌਸਲਿਆ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ—ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ? ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਮਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਸਬੰਧ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮੀ ਸੁਰਭੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਰਭੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਂਆਤਮਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗੁਜ਼ਰੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਤ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇੰਦਰ ਨੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਅੰਸੂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੁਰਭੀ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਆਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੁਰਭੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਹੈ, ਦੁਖੀ, ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਓਵਰਹੈਲਮ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਵਜਰਧਾਰੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਿਆ, “ਕਿਤੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਹੇ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ।” ਇੰਦਰ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ ਜੋ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਪਤਲੇ ਅਤੇ ਦੁਖੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਹਲ ਜੋਤਣ ਵਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਹੇਠਾਂ ਪਏ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੜਫ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ; ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਮਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਣ, ਉਸਦੇ ਅੰਸੂ ਵੀ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਕ੍ਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਟੂਟ ਸਬੰਧ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।