ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਵਨਵਾਸੀ ਬਣੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪੇ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਛਾਲਾਂ ਤੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਕੇ, ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਇਹ ਪੁੱਛ ਕੇ ਤਾਣਿਆ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵੀਰ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਛਾਲਾਂ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵੀ ਪੁੱਛੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਲਈ ਤੇਰੀ ਲਾਲਚ ਕਿੰਨੀ ਵਧ ਗਈ ਸੀ; ਰਾਜ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਇਹ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਖੜੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।” ਭਾਰਤ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹਨ, ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕੇਗਾ? ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਹਰ ਵੇਲੇ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਆਪਣੀਆਂ ਜੰਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਨਵਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਝੱਲੇਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਕੋਲ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇ, ਭਾਰਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਪੂਤ੍ਰ ਲਾਲਚੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮਾਂ ਮੰਨਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੰਨ ਵਿਚ ਮੰਦ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਚੰਗੀ ਰੀਤ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਭਰਾ ਉਸਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਉੱਤੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਨਿਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਦੀਵੀਂ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੀਤ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਣ ਵੀ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੇ ਉੱਚੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਭਰਮ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮੰਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੰਦ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਵਿਪਤਾ ਖੜੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ: ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਏਗਾ, ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦਿਲੋਂ ਉਸਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਮਕੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ, ਕਈ ਕੜਵੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਿਆ। ਹੁਣ, ਚੌਹੱਤਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਰਹੀ, ਕਠੋਰ, ਮੰਦ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੀ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਨਾ ਮਰੀਂ। ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਤੇ ਵਨਵਾਸ ਆ ਗਿਆ? ਤੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਅਜਾਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕੈਕੇਈ, ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਂ। ਤੂੰ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਮਰ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਲਾਜ ਆ ਗਈ। ਤੂੰ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਕਠੋਰ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੂੰ ਪਾਪਣ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਸੀ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਰਾਖਸਣੀ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਮੀ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ—ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਏਸ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੁਖੀ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਭਰਾ ਵੀ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਫੇਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਮੰਦ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੂੰ ਅੱਜ ਕਿਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗੀ? ਤੂੰ ਨਰਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਹੈਂ। ਕਠੋਰ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ—ਜੋ ਪਿਤਾ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ—ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਖੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਵਾਨ ਸੁਰਭੀ, ਜਿਸਦੀ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਥੱਕ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਮਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਭਰਕੇ ਰੋਈ। ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗਈ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਤ ਤੇ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੰਝੂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੰਦ੍ਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਸੁਗੰਧਤ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਦੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਆਦਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖੜੀ, ਦੁੱਖੀ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਤੜਫ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰ, ਜੋ ਵਜਰਧਾਰੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਭਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲਿਆ, “ਕੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਤੂੰ ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਚਿਹਰਾ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ।