ਭਾਰਤ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੋਲਿਆ: “ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ? ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮਵਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਆਦਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਅਤੇ ਛਾਲਾ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ ਪਹਿਨ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਭੇਜ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ? ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵੀਰ, ਸਵੈ-ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਨ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਹੋ? ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਘਵ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਲਾਲਚ ਲੁਕਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਰਾਜ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਲਿਆਈ ਹੈ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਖਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹਨ, ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ ਉੱਤੇ। ਮੈਂ, ਕਿਵੇਂ, ਇਹ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਢੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਨਵਰ ਵੱਡਾ ਲੋਡ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਜੋੜਿਆ ਹੋਵੇ? ਜੇ ਮੈਂ ਤਪस्या ਜਾਂ ਬੁਧੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਬ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਮੰਦ-ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੀ ਹੋ। ਪਰ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ, ਹੇ ਮੰਦ-ਚਲਣ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ? ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਭਰਾਤ, ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਿਆਯਵਾਨ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਨਾਂ ਹੀ ਰਾਜ-ਚਲਣ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਰੀਤ ਸਮਝਦੇ ਹੋ। ਰਾਜ-ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਰੀਤ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਿਟ ਗਈ। ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਮੋਹ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮਲਿਆਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮੰਦ-ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਤੂੰ ਜੋ ਵਿਪਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਤੇਰੀ ਖਾਤਰ, ਮੈਂ ਇਹ ਅਸਹੀ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ: ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਗਾ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਮਕਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਈ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ। ਹੁਣ, ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਭਾਰਤ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੁੜ ਬੋਲਿਆ: “ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਜਾ, ਕ੍ਰੂਰ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਮਰ ਨਾ। ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਧਰਮਵਾਨ ਹਨ, ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਆ ਗਈ? ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਅਜਨਮੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਲਿਆ; ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਤੇਰੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ; ਤੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿੰਦ ਲਿਆਈ। ਤੂੰ, ਜੋ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਚਮੁਚ ਮੇਰੀ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਕ੍ਰੂਰ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜਾ, ਅਸ਼ਵ-ਮੇਧ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਮੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ—ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸਚ ਦੇ ਪਾਸ— ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਾਪ ਕਾਰਣ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੁਖ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਭਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋਈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੀ ਮੰਦ-ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਤੂੰ ਅੱਜ ਕਿਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗੀ, ਜੋ ਨਰਕ ਲਈ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਕ੍ਰੂਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਉਤਪਤੀ—ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਆਸਰਾ ਹੈ? ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਮਵਾਨ ਸੁਰਭਿ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ। ਦਿਨ ਦੇ ਮੱਧ ਬੇਹੋਸ਼, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਆ ਗਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗਈ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਤ ਬੂੰਦਾਂ, ਜੋ ਸੁਰਭਿ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਡਿੱਗੀਆਂ। ਇੰਦਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨੇ ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਅੰਸੂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭਿ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਧ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਦੁਖ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਸਮਝਾਈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪਿਆਰ ਭਾਵਨਾ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੀ।