ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੁਖ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੋਂ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸਨ, ਹੁਣ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਛੜ ਗਏ ਹਨ। ਆਖਿਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਿਆ? ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਮਾਂ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਵੇਂ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸਿਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਸੀ, ਛਾਲਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਕਰਕੇ, ਪਾਪਣ, ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ? ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵਿਰਲੇ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ; ਆਖਿਰ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ ਸੀ? ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਲਈ ਤੇਰੀ ਲਾਲਚ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਸੀ; ਰਾਜ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਇਹ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਕਰ ਬੈਠੀ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਸ਼ੇਰ ਹਨ, ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਕਿਸ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਬਲ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂ? ਸਾਡਾ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਬਲਵਾਨ, ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਕਿਵੇਂ ਝਲ ਸਕਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਨਵਰ ਵੱਡੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਰੁਲਦਾ ਹੈ? ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਪਸਿਆ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਬਲ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਲਚੀ। ਜੇ ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੈਨੂੰ ਮਾਂ ਮੰਨਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇਂ। ਪਰ, ਤੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਵਿਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਕੁਰਚਰੀ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਪੂਰਖਿਆਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਨਿੰਦਤ ਹੈ? ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਭਰਾ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਨਿਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ ਜਾਂ ਰਾਜਧਰਮ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਰੀਤ ਚਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮਿਟ ਗਈ। ਇੰਨੇ ਉੱਚੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਮੀਨੀ ਭਟਕਾਵਟ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪਾਪੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ—ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗੁੰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੂੰਜ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ ਚੌਹੱਤਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਭਾਰਤ, ਜਦ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਸੁਣਾ ਚੁੱਕਾ, ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ, "ਹੇ ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋ ਜਾ, ਕਠੋਰ ਦਿਲੀ, ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੀ! ਤੂੰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਫੇਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਨਾ ਮਰ। ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਆ ਗਿਆ? ਤੂੰ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ, ਅਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਪਾ। ਤੇਰੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਤਾਂ ਹੈਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈਂ, ਕਠੋਰ ਦਿਲੀ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚੀ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਗਈ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਪਾਪੀ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੀ, ਭਰਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੋਈ ਹੈਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਪਾਪ ਦੇ ਰਾਹ ਚਲ ਪਈ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਂਗੀ, ਹੇ ਨਰਕ ਵੱਲ ਤੁਰਣ ਵਾਲੀ? ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਕੋਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮ, ਉਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਥਕ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਆ ਗਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਈ। ਜਦ ਉਹ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗੁਜ਼ਰੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਤ ਤੇ ਸੁਕਮਲ ਬੂੰਦਾਂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਯਾਦ ਦਿਵਾਈ।