ਭਰਤ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ—ਸਚ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਤੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਧਰਮ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਅਖ਼ਿਰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਸੀ? ਕੈਕੇਈ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਗਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਰਾਮ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਛਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮਿਰਗ-ਚਮੜੀ ਪਹਿਨ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਤੁਸੀਂ, ਪਾਪੀ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ? ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਆਖ਼ਰ ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਕੀ ਕਾਰਨ ਸੀ? ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਲਾਲਚ ਮੈਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਰਾਜ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਖ਼ਣ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮਹਾਂ ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਮ ਤੇ ਆਸਰਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ ਤੇ ਆਸਰਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਕਿਵੇਂ ਢੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਨਵਰ ਵੱਡੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਚਾਹੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਪ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੁਧੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਾਲੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਪਾਪ-ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੀ, ਕਦੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਜੇ ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨਦਾ ਰਹੇ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ, ਪਾਪੀ, ਚੰਗੀ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਈ ਹੋ, ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੋ; ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ? ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਭਰਾ, ਮਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਤੁਸੀਂ ਨਿਆਂ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਨਾਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ-ਚਲਣ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰੀਤ ਸਮਝਦੇ ਹੋ। ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਖਵਾਕੂਆਂ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਰੀਤ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼-ਰੀਤ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਆਚਰਨ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਿੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਗਈ ਹੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਫੈਸਲਾ ਗਲਤ ਹੋ ਗਿਆ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪਾਪ-ਭਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਵਾਲਾ ਸੰਕਟ ਲਿਆ ਹੋ। ਹੁਣ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਅਸਹਾਇ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ: ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਈ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਗਰਜਿਆ। ਫਿਰ, ਚੌਹਤਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਭਰਤ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਜਾ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਪਾਪ-ਕਰਤਾ; ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਨਾ ਮਰ। ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚਮੁਚ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਵੰਜਨ ਮਿਲਿਆ? ਪਰਿਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ, ਤੂੰ ਅਜਨਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਲਿਆ; ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾ ਪਾ। ਤੂੰ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਲਿਆ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮਰ ਗਏ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਨਿੰਦਾ ਵਾਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ, ਜੋ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਕਠੋਰ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚੀ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਪਾਪ-ਕਰਤਾ, ਪਤੀ ਦੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਹਨ; ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮਲਿਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਅਸ਼ਵ-ਮੇਧ ਦਾ ਪਤੀ ਸੀ; ਤੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਮੀ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ—ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਖੀ—ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਪਾਪ ਕਾਰਨ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਿਤਾ-ਰਹਿਤ, ਭਰਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਵੰਜੀ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਕਿਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਵੋਗੀ, ਤੁਸੀਂ ਨਰਕ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੋ। ਕਠੋਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ—ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਜਨਮ ਹੈ—ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਆਸਰਾ ਹੈ? ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮਵਾਨ ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰਿਤ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ, ਮਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ, ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਸਾਰਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ।