ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ। ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ; ਹੌਸਲਾ ਫੜ, ਮੇਰੇ ਲਾਲ। ਹੁਣ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਭ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤਕਲੀਫ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਿਹੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ: "ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵਿਅਥਾ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਨਾ ਪਿਤਾ ਰਹੇ, ਨਾ ਉਹ ਭਰਾ ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਸੀ? ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਤੇ ਨਮਕ ਛਿੜਕਣਾ—ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਨਾਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਆਈ ਹੈਂ; ਪਿਤਾ ਨੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ, ਪਰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਤੂੰ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ; ਤੇਰੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਖੋਹ ਲਈ, ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਾਕ ਕੱਟੀ। ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜਕੇ ਚਲ ਬੱਸਿਆ। ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਉੱਜੜ ਗਿਆ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ? ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ? ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਿਆਣਪ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਛਾਲਾ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਵਨ ਨੂੰ ਗਿਆ, ਭੇਜ ਕੇ ਤੂੰ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਕਿਵੇਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ? ਜਿਸ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵੀਰ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਿਲੀ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਰਾਘਵ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰੀ ਲਾਲਚ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ; ਰਾਜ ਲਈ ਤੂੰ ਇਹ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਖੜੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲੱਖਣ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਹਨ, ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ? ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ ਉੱਤੇ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਕਿਵੇਂ ਢੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਨਵਰ ਵੱਡਾ ਵਜ਼ਨ ਲੈ ਕੇ? ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸਹਿ ਲਵਾਂ? ਜੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਪस्या ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਬਲ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ-ਲਾਲਚਣੀ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜੇ ਰਾਮ ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨੇ। ਪਰ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਤੈਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਪੂਰਖਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਈ ਹੈਂ? ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਭਰਾ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਨਾਂ ਤਾਂ ਨਿਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਨਾਂ ਰਾਜਧਰਮ ਸਮਝਦੀ ਹੈਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਲੰਮੀ ਚੱਲਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ। ਰਾਜ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਘਰ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ਤਾ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮਿੱਟ ਗਈ। ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦੋਸ਼ੀ ਮੋਹ ਤੇਰੀ ਅਕਲ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਛਾ ਗਿਆ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮੰਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਮੰਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਜੋ ਵਿਪਤਾ ਚਲਾਈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਬਣੀ। ਹੁਣ, ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ: ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਦ੍ਰਿੜ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਚਾਨਣ ਹੋ ਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਕੇ, ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ। ਹੁਣ ਚੌਹੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਾਹਣਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ, ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ: "ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਰਹਿ, ਕੈਕਈ, ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਵਾਲੀ, ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਤੂੰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਰੋ ਰਹੀ ਮਰ ਨਾ ਜਾਵੀਂ। ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਰਮਵਾਨ ਹਨ, ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਤੇ ਵਨਵਾਸ ਆ ਗਿਆ? ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਘਰ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ, ਅਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾ, ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਂ। ਤੇਰੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਮਰ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ, ਜੋ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈਂ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਹੈਂ, ਕਠੋਰ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚਣੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਪਤੀ-ਘਾਤਣੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਕੁਲ-ਮਲਿਨੀ, ਤੜਪ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ।