ਭਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੀ ਫਿਕਰ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਸਵਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਘਟਨਾ ਹੋਈ, ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਬੋਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਪਰ ਭੂਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀ: "ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਧਨ ਨਹੀਂ ਲੈ ਲਈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਤਕਲੀਫ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ, ਪੁੱਤ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਵਨਵਾਸੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਹੀ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਧਰਮਵਾਨ ਭਰਤ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ; ਹੌਸਲੇ ਵਿੱਚ ਆ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ। ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਤੇਰੇ ਹਥ ਵਿਚ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਵਾ।" ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਾਅਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਹਿਤ, ਸਤੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੋਲਿਆ: "ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਮ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਮਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਖਮ 'ਤੇ ਨਮਕ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਕੁਲ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਕਾਲ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਆਈ; ਪਿਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੁਕ 'ਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਸਮਝ ਨਾ ਪਾਇਆ ਕਿ ਤੂੰ ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਮਾੜੀ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ; ਤੇਰੀ ਭੂਲ-ਭੁੱਲਾਈ ਨੇ ਸਾਡੀ ਕੁਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਖੋਹ ਲਈ, ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਲਕੜੀ ਨੂੰ ਕਲੰਕ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ 'ਚ ਪਿਆ ਤੇ ਤਿਆਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ; ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ? ਕਿਉਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਗਿਆ? ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਮਾਂ? ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਵਤੀਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਹੈ, ਚਾਲਾ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਗਿਆ, ਤੂੰ, ਮਾੜੀ, ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋਈ? ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵੀਰ, ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ? ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਰਾਘਵ ਵਾਸਤੇ ਛੁਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਰਾਜ ਲਈ, ਤੂੰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹਨ, ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਮ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਕਿਵੇਂ ਝੱਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਨਵਰ ਵੱਡੇ ਭਾਰ 'ਤੇ ਜੋਤਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ? ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਪ-ਬਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਲਾਲਚ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਲਾਲਚੀ ਮਾਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੇ ਰਾਮ ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨੇ। ਪਰ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾੜੀ ਸੋਚ ਕਿਵੇਂ ਆਈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ? ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਭਰਾਵਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਨਾ ਹੀ ਰਾਜ-ਰੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਰੀਤ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੀਤ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਿਟ ਗਈ। ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਜਾਤੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਮਾੜੀ ਭੂਲ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾੜੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਮਾੜੀ ਮਨਸ਼ਾ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਅਪਰੀਤ ਕਾਰਜ ਕਰਾਂਗਾ: ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਕੁਲ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਲਿਆਵਾਂਗਾ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਮਕਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ, ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਚੋਟ ਪਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਵਿਰਲੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗੂਜਦਾ। ਇੱਥੇ, ਚੌਹੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੰਡ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੱਡੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਮੁੜ ਬੋਲਦਾ ਹੈ...