ਜਦ ਭਰਤ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਘਬਰਾ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੀ ਕਰਤੂਤ 'ਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਕੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਨ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਮੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ, ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ? ਕੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਲੋਭੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ? ਫਿਰ ਆਖਿਰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਚੰਚਲ ਵੀ ਸੀ, ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਜਿਵੇਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਕੈਕਈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਪਰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਸਮਝਦੀ ਸੀ, ਇਉਂ ਬੋਲੀ, “ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਅੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਮੰਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਵਨਵਾਸੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹੀ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ (ਸੌਮਿਤ੍ਰ) ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ, ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ।” ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਹੌਸਲਾ ਰੱਖ। ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਹਥਾਂ 'ਚ ਹਨ ਤੇ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਹੇਠ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਵਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਿਹੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, “ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਖਮ 'ਤੇ ਨਮਕ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਰਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਜੋ ਅਗਨਿ ਵਾਂਗ ਸੱਚੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ, ਤੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅੰਗਾਰੇ ਨੂੰ ਗਲਿਆਂ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ; ਤੇਰੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਖੋਹ ਲਈ। ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਾਕ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸਨ, ਤੇਰੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸੜ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਖੀਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ? ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਨ ਸੀ?” ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਮਾਂ? ਰਾਮ ਤਾਂ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚਦੀ ਸੀ, ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਛਾਲਾ, ਚਮੜਾ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ? ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵੀਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਵਣਵਾਸੀ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕਿਹੜੀ ਲੋੜ ਦੇਖੀ ਜੋ ਇਹ ਕੀਤਾ?” ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ, “ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਤੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਸੀ, ਮਾਂ। ਰਾਜ ਲਈ ਤੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਿਪਤਾ ਖੜੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਜਦ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ-ਸਿੰਘ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂ? ਪਿਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ ਉੱਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਕਿਵੇਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਨਵਰ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕੇ?” ਉਸਨੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਪਸਿਆ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਬਲ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਲਾਲਚ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਤੈਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨਦਾ ਰਹੇ। ਪਰ, ਮਾਂ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਖੋਟਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ? ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੋਂ ਡਿਗ ਗਈ, ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ। ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਭਰਾ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਨ ਧਰਮ ਜਾਣਦੀ, ਨ ਰਾਜਕਾਜ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਇਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਮਾਣ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਭਾਰੀ ਭੁਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਬੈਠੀ?” ਆਖ਼ਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ, “ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਖੋਟੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਪਤਾ ਖੜੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ—ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਦਿਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਮਾਂ ਦੀ ਭੁੱਲ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।