ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਅਤੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਵਿਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਡੰਡਕ ਅਰਣਯ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਸਬ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭਾਰੀ ਭੁੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ: "ਕੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਜ਼ਬਰਨ ਲੈ ਲਈ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਚਾਹੇ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਮੀਰ, ਉਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਕੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ? ਆਖ਼ਰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗਰਭ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਡੰਡਕ ਅਰਣਯ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ?" ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਬੇਧੜਕ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੰਝ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਚਤੁਰ ਸਮਝ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਭਟਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ ਲਈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਤਾਂ ਅੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ, ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਹੀ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਵਨ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਰਾਜਭਾਰ ਸੰਭਾਲ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਦੁੱਖੀ ਨਾ ਹੋ, ਹੌਸਲਾ ਰੱਖ। ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਤੇ ਸੁਖੀ-ਸਲਾਮਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਜਲਦੀ ਨਾਲ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਹੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਹੋਏ ਵਾਕਿਆ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਭਾਈਆਂ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮ 'ਤੇ ਨਮਕ ਛਿੜਕਣਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਬਣਾ ਕੇ। ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਆਈ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲੈ ਦੀ ਰਾਤ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਲਉਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਤੂੰ ਹੀ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਤੇਰੀ ਭਟਕਣਾ ਨੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਖੋਹ ਲਈ, ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਾਕ ਕੱਟੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ 'ਚ ਸੜ ਕੇ ਸਾਥ ਛੱਡ ਗਏ।" "ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ? ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਨ ਸੀ? ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ? ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਛਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਤੂੰ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ?" "ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਬੀਰ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਛਾਲਾਂ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਵਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਆਖ਼ਰ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੀ ਸੀ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਮ ਲਈ ਲੁਕਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਜ ਲਈ ਤੂੰ ਇਹ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਲਿਆਈ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ?" "ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ ਉੱਤੇ। ਮੈਂ, ਇਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜੀਵ, ਇਹ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਕਿਵੇਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਚਾਹੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਪ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਬਲ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਲਚੀ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਇਹ ਤਦ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਜੇ ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੈਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨੇ। ਪਰ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ, ਜਦ ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਰੀਤ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ ਤੇ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਕੋਸਦੇ ਹਨ?" "ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਭਰਾ ਉਸਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਨਿਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਲੰਮੀ ਚਲਦੀ ਪਰੰਪਰਾ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਇक्षਵਾਕੁਆਂ ਵਿਚ ਚਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਣ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਇੰਨੇ ਉੱਚੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਸ਼ੀ ਭਟਕਣਾ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ?" "ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਦੁਸ਼ਟ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਮੌਤ ਵਾਲੀ ਵਿਪਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਬੈਠੀ ਹੈਂ। ਹੁਣ, ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ: ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਅਤੇ ਨਿਰਣੈ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਚ ਮਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।