ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਸੱਚਾਈ ਪੁੱਛੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਚੰਗੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤਰ! ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਦੰਡਕ ਅਰਨ੍ਹਿ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਰਤ ਘਬਰਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਸੇ ਗਲਤੀ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਹੋਈ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪਰੰਪਰਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਕੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਨ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਅੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਹੈ? ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਭੂਨ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਐਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ?" ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਜਿਵੇਂ ਸੀ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਕੈਕਈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਪਰ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਸਮਝਦੀ ਸੀ, ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ, ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸੇਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਨਗਲ ਵਾਸੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ (ਸਉਮਿਤ੍ਰ) ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਗਮ ਨਾ ਕਰ, ਨਿਰਭੀਕ ਹੋ ਕੇ ਹੌਸਲਾ ਫੜ। ਨਗਰ ਤੇ ਰਾਜ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਤੇ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਹਿਤ, ਜਲਦੀ ਰਾਜਅਭਿਸੇਕ ਕਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤਿਹੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਉਠਿਆ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਨਾਲ ਕੀ ਲੋੜ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਗਿਆ ਹਾਂ? ਮਾਂ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਜ਼ਖਮ ਉੱਤੇ ਨਮਕ ਛਿੜਕਿਆ ਹੈ—ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼-ਨਾਸਕਾਲੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਆ ਗਈ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਤੂੰ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ; ਤੇਰੇ ਮੋਹ ਨੇ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਖੋਹ ਲਈ। ਸੱਚ, ਸੱਚੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਤੇਰੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸੜ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਨ ਸੀ? ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ? ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ, ਜਿਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੂੰ ਛਾਲਾਂ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮਾ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਆਇਆ? ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਛਾਲਾਂ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ ਸੀ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਲਈ ਲਾਲਚ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ। ਰਾਜ ਲਈ, ਤੂੰ ਇਹ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਕਰ ਬੈਠੀ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਤਾਕਤ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂ? ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ, ਇਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜੰਤੂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਕਿਵੇਂ ਝੱਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਜੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਪ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪੁੱਤਰ-ਲਾਲਚੀ ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂ, ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਮਾਂ ਮੰਨਦਾ ਰਹੇ। ਪਰ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਤੂੰ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਈ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੋਈ? ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਸਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਭਰਾ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਨਿਆਂਪ੍ਰਯ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜ-ਚਾਲ ਦੀ ਸਥਿਰ ਰੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ, ਸਦਾ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਰੀਤ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੀਤ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਮੋਹ ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਹ ਪਾਪੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਬੁਰਾਈ ਵਲ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਤੂੰ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਪਤਾ ਹੈ।