ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ “ਰਾਮਾ! ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!” ਆਖਦੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖ-ਵਿਚ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਅਖੀਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਲਫ਼ਜ਼ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਇਹੀ ਕਹਿ ਗਏ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ। ਜਦ ਭਰਤ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਝੁਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, “ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” ਮਾਂ ਨੇ, ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਡਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਸਲ ਗੱਲ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲਫ਼ਜ਼ ਸੁਣਨ ਵਾਸਤੇ ਕਠੋਰ ਸਨ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਪੁੱਤ੍ਰ! ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ, ਵੱਡੇ ਦੰਡਕ ਅਰਨਿਆ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲਈ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, “ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰੀ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਨ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ? ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਮੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ, ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ? ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਤੱਕਿਆ? ਫਿਰ ਕਿਹੜੀ ਐਸੀ ਘਾਤਕ ਗਲਤੀ ਹੋਈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਦੰਡਕ ਅਰਨਿਆ ਵੱਲ ਜਿਉਂਦੇ ਜਨਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?” ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਕੈਕਈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਕਰਤੂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੀ ਹਕੀਕਤ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਕੈਕਈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਪਰ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਸਮਝਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿ ਉਠੀ, “ਪੁੱਤ! ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਲੁੱਟਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਬਰੀ ਵਨ-ਵਾਸ ਮੰਗਿਆ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹੀ ਕੀਤਾ।” “ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਨ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਿਚ, ਦੁਖ-ਦਰਦ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਸੰਭਾਲ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋ, ਨਾ ਚਿੰਤਾ ਕਰ; ਹੌਸਲਾ ਰੱਖ। ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤ, ਜਲਦੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ, ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ, ਦਿਲੋਂ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜ-ਤਿਲਕ ਕਰਵਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਦਿਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਿਹੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਨ-ਵਾਸ ਦਾ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਹੁਣ ਇਹ ਰਾਜ ਮੇਰੇ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਗਿਆ ਹਾਂ? ਮਾਂ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਖ਼ਮ ਉੱਤੇ ਨਮਕ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ; ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨ-ਵਾਸੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।” “ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਕੁਲ ਦੀ ਨਾਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਆ ਗਈ; ਪਿਤਾ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤੂੰ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਬਦਕਿਰਤੀ ਕਰਕੇ, ਮਾਂ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ; ਤੇਰੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਖੋਹ ਲਈ, ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਲਾਜ ਖੋਹਣ ਵਾਲੀ ਬਣੀ। ਸੱਚਿਆਂ ਰਸਤਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।” “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਖਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਵਨ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ? ਕਿਹੜੀ ਗਲਤ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਨੇ ਵਨ-ਵਾਸ ਸਹਿਆ? ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮੀਤਰਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ?” “ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਵਨ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਤੂੰ, ਮਾਂ, ਪਾਪਣ, ਦੁਖ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ?” “ਇੱਕ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵੀਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਨ ਵੱਲ ਭੇਜ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਸੁਖ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੇਰੀ ਰਾਜ-ਲਾਲਚ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ; ਰਾਜ ਲਈ ਤੂੰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਪਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਿਹੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ, ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ?” “ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ, ਸਦਾ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਕਿਵੇਂ ਝੱਲ ਸਕਾਂਗਾ? ਜੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਬਲ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ-ਲੋਭਣੀ ਮਾਂ।” “ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਪਾਪਣ ਹੋਵੇਂ, ਜੇ ਰਾਮ ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨਦਾ ਰਹੇ। ਪਰ, ਮਾਂ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਪੂਰਖਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ?” “ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼-ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹੀ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਭਰਾ, ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਕੋਲੋਂ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣੀ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਆਏ ਇਸ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ।