ਭਾਰਤ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹੁਣ ਉਹ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜਾਂਗਾ।" ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਕਰਤਵ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੈ—ਮਾਂ, ਦੱਸੋ, ਮੇਰੇ ਸੱਚੇ ਵੀਰਤਾ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?" ਭਾਰਤ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਖਰੀ ਉੱਤਮ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਾ ਨੇ 'ਰਾਮਾ! ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਲਗਣ ਵਿਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।" ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਤੁਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਹੁਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੁਖ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਢਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਰਮਣੀਕ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਮਾਂ ਨੇ, ਸੱਚ ਸੱਚ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੱਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਡੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਨ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ?" "ਕੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਵੀ ਤੱਕਿਆ? ਫਿਰ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗਰਭ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਡੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ?" ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਰਤੂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਲਕੁਲ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਸਮਝਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੋਹਿਤ ਸੀ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।" "ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਅੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਾਰੀ। ਪਰ, ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਬਰੀ ਵਾਸੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਉਂ ਹੀ ਕੀਤਾ।" "ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਵਾਸੀ 'ਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕਿਆ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ।" "ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ, ਹੌਸਲਾ ਰੱਖ। ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਤੇ ਨਿਰਭੀਕ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਹੇਠ, ਜਲਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਵਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਵਿਚ ਤਿਹੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਰੀ ਵਾਸੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਉਠਿਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਪਿਤਾ ਰਹੇ, ਨਾ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਸੀ?" "ਤੂੰ, ਮਾਂ, ਮੇਰੇ ਦੁਖ 'ਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਖਮ 'ਤੇ ਲੂਣ ਛਿੜਕਿਆ ਹੋਵੇ—ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਲਈ ਕਾਲ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਆਈ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਤੂੰ ਸੀ।" "ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਮੰਦੀ ਮਾਂ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ; ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੁਖ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਵਿਚ ਸੜ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ।" "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਨ, ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਆਖਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਸੀ? ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਮਾਂ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ?" "ਰਾਮ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਧੀਰਜੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਬਰਖਲਾਫ਼ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਾ ਕੇ, ਤੂੰ ਵਨਵਾਸ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ? ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਰਾਜ ਲਾਲਚ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਸੀ; ਰਾਜ ਲਈ ਤੂੰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਕਲੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ? ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਢੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਨਵਰ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕ ਲਵੇ? ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗਾ? ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਬਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੀ ਲਾਲਚੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਮਾਂ।