ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਿੱਠੜੀ ਛੋਹ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਧੂੜ ਸਾਫ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰ—ਰਾਮ—ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ। ਭਾਰਤ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਰਾਮ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਜੋ ਸੱਚਾ, ਨਿਭਾਉ ਵਾਲਾ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖ ਕੇ ਗਿਆ?" ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਖਰੀ ਉੱਚਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੈਕੇਈ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ "ਰਾਮ! ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਉੱਚੀ ਲੌਕ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਕਾਲ ਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਫਸੇ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਆਖਰੀ ਬੋਲ ਬੋਲੇ: "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਚਲਾ ਗਿਆ?" ਮਾਂ ਨੇ, ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਬਾਤ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਦੱਸਿਆ, "ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਛਾਲੇ ਦਾ ਚੋਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ, ਡੰਡਕ ਅਰਣਿਆ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਡਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰੀ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਕੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਨ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲਿਆ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦਿੱਤੀ?" ਭਾਰਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਕੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਤੱਕਿਆ? ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਜਣੇ ਦੇ ਘਾਤੀ ਨੂੰ ਤੜਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਡੰਡਕ ਅਰਣਿਆ ਵਾਸਤੇ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ?" ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਰਤੂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਕੈਕੇਈ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਪਰ ਭਟਕੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਮਝਦੀ ਹੋਈ, ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਈ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਅੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ, ਪੁੱਤ, ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਬਰੀ ਵਨ-ਵਾਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਕੀਤਾ।" "ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਤੂੰ ਹੀ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ, ਹੌਸਲਾ ਰੱਖ। ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਤੇਰਾ ਹੈ, ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਤਿਹੱਤਰਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹੁਣ ਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਥੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਪਿਤਾ ਰਹੇ, ਨਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਸੀ।" "ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮ 'ਤੇ ਨਮਕ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਕਾਲ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਆਈ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਤੂੰ ਸੀ।" "ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਓ ਪਾਪਣ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ; ਤੇਰੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਖੋਹ ਲਈ, ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਾਕ ਕਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਸੱਚੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਤੈਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸੜ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਮੇਰੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪਿਤਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜੰਗਲ ਗਿਆ?" "ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਮਾਂ? ਉਹ ਮਹਾਨ, ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਾਲਾ, ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤ ਮਾਂ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਭੈਣ ਵਾਂਗ।" "ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਛਾਲੇ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਛਾਲ ਪਹਿਨੇ, ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ, ਪਾਪਣ, ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਦੁੱਖ ਕਰਦੀ? ਜਿਸ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਵੀਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਤੇ ਛਾਲੇ ਪਹਿਨੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਹੜਾ ਜਵਾਬ ਹੈ?" "ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਤੇਰੀ ਰਘੁਕੁਲ ਵਾਸਤੇ ਲਾਲਚ ਛੁਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਰਾਜ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤੂੰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਹਨ, ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ? ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ, ਅਫ਼ਸੋਸ ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰੀ ਚੋਟ ਲਾਈ।