ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੋਇਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੋਟ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠ ਰਹੀਆਂ ਬੇਅੰਤ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੇਣਗੇ, ਯਗ ਕਰਵਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕਰਨਗੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਂ, ਕਿਹੜੀ ਬੀਮਾਰੀ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ? ਧੰਨ ਹਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸਭ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਯਕੀਨਨ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦੇ। ਉਹ ਹੱਥ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਪੋਂਛਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" ਭਾਰਤ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਂ, ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੱਸੋ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਸੱਚਾ, ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਂ ਉੱਤੇ ਅਡਿੱਠ ਹੈ—ਮਾਂ, ਦੱਸੋ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਕੀ ਆਖਿਆ?" "ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਆਖਰੀ ਉੱਤਮ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੈਕਈ ਨੇ ਸੱਚ ਸਚ ਆਖ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਾ, 'ਰਾਮ! ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਚੀਕਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਲੇਖ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਇਹ ਆਖਰੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ: 'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ।'" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਹੁਣ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਮਾਂ ਨੇ, ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਦਾ ਡਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਡੰਡਕ ਅਰਣਿਆ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਆਇਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲਈ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਕਿਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਨੂੰ ਅਣਜਾਇਜ਼ ਤੰਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ? ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਤੱਕਿਆ? ਕਿਸ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?" ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੀ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ। ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਕੈਕਈ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਸੋਚਦੀ ਹੋਈ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ, ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੱਤੀ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ, ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹੀ ਕੀਤਾ।" "ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ। ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ, ਹੌਸਲਾ ਰੱਖ। ਅਬ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਤੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਰਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਵਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਦਿਕ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਿਹੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹਾਂ? ਮਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਖ਼ਮ ਉੱਤੇ ਨਮਕ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਪस्वੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਲ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਆ ਗਈ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦਾ ਅੰਗਾਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕੇ ਕਿ ਉਹ ਤੂੰ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ, ਮਾਂ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ; ਤੇਰੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਖੋਹ ਲਈ, ਤੂੰ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਾਕ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਸੱਚ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿਤਾ, ਜਦ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗ ਗਿਆ।" "ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਸੀ? ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿ ਗਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ?" "ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇੰਝ ਹੀ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧੀਆ ਵਰਤਾਉ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭੈਣ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਮਾਂ ਤੇ ਗੁੱਸਾ, ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।