ਭਾਰਤ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੱਦੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਉਸਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਭ ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਉਸਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਉਠੋ, ਉਠੋ! ਏ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਪਏ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜੇ ਸਤਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।” ਉਹ ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਲਣ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਸ਼ਲਾਘਾ ਯੋਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁਧੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਲਟਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: “ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਯਜਨ ਕਰੇਗਾ, ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਲਾਭ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮਾਂ, ਕਿਹੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਰਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਨਸੀਬ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਖੁਦ ਕਰਮ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਝੁਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੇ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਉਹ ਹਥ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਧੂੜ ਪੋਂਝਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਹ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਦੋਸਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਸੇਵਕ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਫੜਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ, ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਸਚਾ ਤੇ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ—ਮਾਂ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ? ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਖਰੀ, ਉੱਚੀ ਵਾਣੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਐਸਾ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਰਾਜਾ 'ਰਾਮ! ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ, ਉੱਚੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਨਸੀਬ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਆਖਰੀ ਵਾਕ ਆਖਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਰਤ, ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦਾ ਚਿਰ-ਸੁਖ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ?” ਮਾਂ, ਸੱਚ ਬਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਮਨਪਸੰਦ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ, ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਾਥ ਚਲਾ ਗਿਆ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਰਤ ਡਰ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਕਰਤੂਤ 'ਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਆਇਆ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, “ਕੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਲਈ? ਕੀ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਈ? ਕੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ? ਕਿਹੜੀ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਣੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ?” ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ। ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ, ਕੈਕੇਈ, ਖੁਸ਼ ਪਰ ਭਰਮ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਸਮਝਦਿਆਂ, ਆਖਣ ਲੱਗੀ: “ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ ਲੈਤੀ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਈ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ, ਪੁੱਤ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਮੰਗੀ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹੀ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ, ਧਰਮਵਾਨ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ। ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ; ਹਿੰਮਤ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾ, ਪੁੱਤ। ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤ, ਜਲਦੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਾਥ, ਸਥਿਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਸਹੀ ਰੀਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ।” ਇਹ ਕਥਾ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਖਮ 'ਤੇ ਨਮਕ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਲਈ, ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਆਈ ਹੈ; ਪਿਤਾ, ਜਲਦੀ ਕੋਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਤੂੰ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਓ ਮੰਦਬੁਧੀ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ; ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਖੋਹ ਲਈ, ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਤੇਰੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਮਹਾਨ, ਤੇ ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਦਸ਼ਰਥ, ਮਰ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜਾ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਿਕਾਸੀ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਉਹ ਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਗਿਆ?” ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੁਖ, ਮਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਮਾਇਣ 'ਚ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।