ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸਾਲ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਟਾਹਣੇ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਦੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਉਠੋ, ਉਠੋ! ਹੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਪਏ ਹੋ? ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਉੱਚ ਆਦਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿਚ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਮਨਾਉਂਦੇ।” ਉਹ ਆਗੂਤਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਸਨ; ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮਹਲ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋਂਦਾ ਰਹਿਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਲਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰਵਾਉਣਗੇ, ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਭਲੇ ਵਿਚ ਰੱਜਿਆ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਾਤਾ, ਕਿਹੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲੇ ਗਏ? ਧੰਨ ਹਨ ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਵੰਤ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਝੁਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲੈਂਦੇ। ਉਹ ਹੱਥ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਧੂੜ ਪੋਂਛਦੇ ਰਹਿੰਦੇ? ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਿਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਸੇਵਕ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੱਸੋ, ਜਿਸਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ। ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਚਰਨ ਫੜਾਂਗਾ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਕਰਤਵ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਠਾ ਹੈ—ਹੇ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ? ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਆਖਰੀ ਉੱਤਮ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਕੈਕਈ ਨੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। “ਰਾਜਾ ਨੇ ‘ਰਾਮ! ਹੇ ਸੀਤਾ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ!’ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲੇ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਆਖਰੀ ਬੋਲ ਆਖੇ: ‘ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ।’” ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਭਾਰਤ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਢਿੱਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੀ ਆਨੰਦ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ?” ਮਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਡਰਦੀ ਹੋਈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੁਣਨਾ ਨਾ ਚਾਹੇ। “ਹੇ ਪੁੱਤ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਵੱਡੇ ਡੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਭਾਰਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਗਲਤੀ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, “ਕੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹੜਪ ਲਈ? ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ? ਕੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਲ ਲੋਭ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ? ਫਿਰ ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਭ੍ਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਡੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?” ਇਸ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕੈਕਈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਮੂੜ੍ਹ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਸਮਝਦੀ ਹੋਈ, ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ ਲਈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਅੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾਈ। ਪਰ, ਪੁੱਤ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੀ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ, ਹਿੰਮਤ ਫੜ, ਪੁੱਤ। ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤ, ਜਲਦੀ, ਉਚਿਤ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿਕ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਹੇਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ, ਤੇ ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤਹਿਤਰਾਂਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਰਨ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਇਹ ਬੋਲ ਆਖੇ, “ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਰਾਜ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਥੇ ਦੁਖੀ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਪਿਤਾ ਹਨ, ਨਾ ਉਹ ਭਰਾ ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਉੱਤੇ ਨਮਕ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਕੇ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਪस्वੀ ਬਣਾ ਕੇ। ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਕੁਲ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਲਯ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਆਈ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਤੂੰ ਸੀ। ਤੇਰੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਰਾਜਾ ਮਰ ਗਿਆ; ਤੇਰੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨੇ ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਖੋਹ ਲਈ, ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਾਜ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਡਿੱਠੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿਚ ਸੜ ਕੇ ਮਰ ਗਏ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ।