ਭਾਰਤ, ਜੋ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਗਲਾ ਰੁੱਬ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਇੱਕ ਸੋਹਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸਾਲ ਦੇ ਵੱਖ ਹੋਏ ਟਹਿਣੇ ਵਾਂਗ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਕੋਈ ਦੇਵਤੇ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੇ ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਉਠ, ਉਠ! ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰ? ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਤਕਾਰੀ ਤੇ ਨੇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭਾ ਵਿਚ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਰੋਦੇ। ਤੂੰ ਦਾਨੀ ਹੈਂ, ਯਜਮਾਨ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਵਿਹਾਰ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਦਾ ਢੰਗ ਸਭ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮਹਲ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।" ਭਾਰਤ, ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੋ ਕੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਟ ਲਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੋਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਭਲੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਮਾਂ, ਕਿਹੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ।" "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ। ਉਹ ਹੱਥ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਪੋਂਛਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਸਨ? ਉਹ ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਜਿਸਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹਨ। ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਕਰਤਵ ਵਿਚ ਅਟੱਲ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਮਾਂ, ਦੱਸੋ, ਮੇਰੇ ਸੱਚੇ ਬਲ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ? ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਉਚਿਤ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਇੰਝ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਸੱਚ ਸੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ। "ਰਾਜਾ, 'ਰਾਮ! ਹੇ ਸੀਤਾ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਆਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਇਹੀ ਆਖਿਆ: 'ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ।'" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਹੋਰ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਝੁੱਕ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਹੁਣ ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਚਲਾ ਗਿਆ?" ਮਾਂ ਨੇ, ਜਿਹੜੀ ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਡਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯਾ ਨੂੰ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਚੌਕ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਕਦੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਨ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਫਿਰ ਕਿਹੜੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਰਭ ਹੰਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ?" ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਸਮਝਦੀ ਸੀ ਪਰ ਭਟਕ ਗਈ ਸੀ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਵਾਨੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਇਹੀ ਕੀਤਾ।" "ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ; ਤੇ ਵੱਡੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਹੁਣ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ, ਹੌਸਲਾ ਰੱਖ। ਹੁਣ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ, ਤੇ ਪੂਰੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਤਿਹੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਉਠਿਆ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਪਿਤਾ ਰਹੇ, ਨਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਉੱਤੇ ਲੂਣ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਵੇ; ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਆਈ ਹੈਂ; ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲਈ, ਪਰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਤੂੰ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ; ਤੇਰੇ ਭਰਮ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਲਾਜ ਸੀ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।