ਭਾਰਤ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿ ਉਠਿਆ, "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ!" ਬਲਵਾਨ ਭਾਰਤ ਦੁਖ ਦੇ ਮਾਰੇ ਪਸਰ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝਣ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੋਫ਼ੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹੀ ਸੋਫ਼ਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਬੈਠਦੇ ਸਨ, ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਇਥੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੋਫ਼ਾ ਵੀ ਅੱਜ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ—ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਚੰਨ, ਜਾਂ ਜਲ ਬਿਨਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਸੂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਦੁਖ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਹਣੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਡਾਲ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਉਠਾ ਕੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਉਠੋ, ਉਠੋ! ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਪਏ ਹੋ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ? ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਉੱਚ ਆਦਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਦਾਨ ਤੇ ਯਜਮਾਨ ਹੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਚਲਣ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਬੋਲਣ ਉੱਚੇ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।" ਭਾਰਤ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਲਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਯਜਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੂਟ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਭਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।" "ਮਾਂ, ਕਿਹੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਧੰਨ ਹਨ ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਖੁਦ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਝੁਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੇ।" "ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਹੱਥ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ? ਉਹ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ।" "ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਚਰਨ ਫੜਾਂਗਾ, ਹੁਣ ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ, ਕਰਤਵ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ 'ਚ ਪੱਕਾ ਹੈ—ਮਾਂ, ਦੱਸੋ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ?" "ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਉੱਚਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸਿਆ, "ਰਾਜਾ ਨੇ 'ਹਾਏ ਰਾਮ! ਹਾਏ ਸੀਤਾ! ਹਾਏ ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਗੇ, ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ।" "ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ ਆਖ ਗਿਆ, 'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ।'" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਦੁਖਦਾਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦਾ ਲਾਲ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ?" ਮਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਭਾਰਤ ਲਈ ਨਾਪਸੰਦ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਡਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਪਿਆਰਾ ਨਾ ਦੱਸ ਦੇਵੇ। "ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਡੰਡਕ ਅਰਣਿਆ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾਲ ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਚੌਕ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ 'ਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਕੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਨ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਿਆ? ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ?" "ਕੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਲ ਲਾਲਚੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ? ਆਖਰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਣਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਡੰਡਕ ਅਰਣਿਆ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ?" ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਸਲ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ, ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ ਪਰ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਤ ਸਮਝਦੀ ਹੋਈ, ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਲ ਅੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੀ। ਪਰ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਫ਼ਾ ਮੰਗੀ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹੀ ਕੀਤਾ।" "ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ, ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਧਰਮਪ੍ਰੀਤ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ।" "ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ; ਹੌਸਲਾ ਫੜ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ। ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਤੇ ਨਿਰਭਯ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤ੍ਰ, ਜਲਦੀ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ, ਤੇ ਦਿਲ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ।" ਇੱਥੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਿਹਤਰਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।