ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤੇਰੇ ਹੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਦੱਸ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਕੀ ਉਹ ਵੱਡੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਹਨ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਨੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵੱਸ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਤੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਬਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਵੀ। ਕਹਿੰਦੀ, "ਜੋ ਹਾਲਤ ਹਰ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ, ਯਸ਼ਸਵੀ ਤੇ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਾ, "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ!" ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹ ਫੈਲਾਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਢਹਿ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਪਲੰਗ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, "ਇਹ ਪਲੰਗ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ, ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਨਣ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਆਸਮਾਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਅੱਜ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਚੰਨ, ਜਾਂ ਜਿਹਾ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕ ਕੇ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਗੁੱਟ ਪਾ ਕੇ, ਜਿੱਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਸੋਹਣੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਐਵੇਂ ਵੇਖਦੇ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਟਾਹਣੇ ਵਾਂਗ ਕੋਈ ਚਮਕਦਾਰ ਦੇਵੀ ਜਿਹਾ ਲੱਗੇ। ਉਹ, ਜੋ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਵਰਗਾ, ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਉਠ, ਉਠ! ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ? ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਉੱਚ ਆਦਮੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੰਝ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਤੂੰ ਦਾਨ, ਯਜਮਾਨਤਾ, ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।" ਭਾਰਤ, ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਰੋ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰੇਗਾ, ਯਜਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਾਂ, ਕਿਹੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ? ਧੰਨ ਹਨ ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ।" "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਮਹਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਝੁਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਹੱਥ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਧੂੜ ਪੋਂਝਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ—ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ ਮਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੱਸ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ।" "ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ, ਕਰਤਬ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੈ—ਹੇ ਮਾਂ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਬਲ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ?" "ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਖਰੀ, ਉੱਚ ਕੋਟਿ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਇੰਝ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ: "ਰਾਜਾ, 'ਰਾਮ! ਹੇ ਸੀਤਾ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਆਖਦਿਆਂ, ਸਾਰੇ ਚਲੇ ਗਏਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਆਖਰੀ ਬੋਲ ਆਖਿਆ: 'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ।'" ਇਹ ਦੂਜੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਹੋਰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਚਿਹਰਾ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਹੁਣ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ?" ਇੰਝ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਮਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੱਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਡਰ ਤੋਂ ਉਹ ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰ ਗਈ। "ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾਲ ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਚੌਂਕ ਗਿਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਕਿਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਕਤਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਲਈ? ਕਿਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ? ਕਿਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਤੱਕਿਆ? ਕਿਸ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਣਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ?" ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਨਾਰੀ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਸਵਾਲਾਂ ਉੱਤੇ, ਕੈਕੇਈ, ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪਰ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ ਲੁੱਟੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਅੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੀ। ਪਰ, ਪੁੱਤ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਵਾਨੀ ਮੰਗ ਲਈ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਮੈਂ ਮੰਗਿਆ, ਉਹੀ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ..." ਇਥੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਗੱਲ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ, ਭਰਾ ਦੀ ਜ਼ਵਾਨੀ ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਘੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।