ਭਾਰਤ ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਖਾਲੀ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਇক্ষਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਚਿਰਪਰਚਿਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮਾਤਾ, ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਾਂ—ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਕੀ ਉਹ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਹਨ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਸੀ ਪਰ ਭਾਰਤ ਲਈ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਸੀ। ਉਹ ਅਸਲ ਸੱਚ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਝੂਠ ਦਾ ਭਾਵ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ ਸੀ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਕੁਝ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਜਨਾ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਸਦਾ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਪਿਆਰਿਆਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ, "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ!" ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਾਂਹ ਫੈਲਾਏ ਹੋਏ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਤੜਪਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਭਾਰਤ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰੋਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸਿੰਘਾਸਨ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ, ਕਦੇ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਿੱਟਾ ਅਸਮਾਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸਿੰਘਾਸਨ ਵੀ ਅੱਜ ਮੁਲਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਸਮਾਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਮੁੰਦਰ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਗਈ। ਜਿੱਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਸੋਹਣੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਐਵੇਂ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੇਵੀ ਜਿਹਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਏ, ਦੁੱਖੀ ਹੋਏ, ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਉੱਠ, ਉੱਠ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਧਰਮਵਾਨ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਝ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" "ਤੂੰ ਦਾਨ, ਯਜਮਾਨਤਾ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।" ਭਾਰਤ ਕਾਫੀ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਰੋਇਆ ਤੇ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਲਟਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਨਗੇ, ਯਜਨਾ ਕਰਵਾਉਣਗੇ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਭਲੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।" "ਮਾਂ, ਕਿਹੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਚਲੇ ਗਏ? ਧੰਨ ਹਨ ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ।" "ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਹੱਥ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦੀ ਧੂੜ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ?" "ਉਹ ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ, ਦੋਸਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ ਮਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਜਿਸਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ।" "ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਚਰਨ ਫੜਾਂਗਾ, ਹੁਣ ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ, ਕਰਤਵ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੈ—ਹੇ ਮਾਂ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ?" "ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਖਰੀ ਉੱਚਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸੀ, ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। "ਰਾਜਾ, 'ਰਾਮ! ਹੇ ਸੀਤਾ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਆਖਦਿਆਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ ਆਖਿਆ ਸੀ—'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ।'" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦੂਜੇ ਵਾਰੀ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਕ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਫੇਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੁਣ ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਲਾਡਲਾ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ?" ਮਾਂ ਨੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣੀ ਔਖੀ ਸੀ, ਪਰ ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਡਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਕੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਨ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲਿਆ? ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ?" "ਕੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਲ ਤਕਿਆ? ਫਿਰ ਕਿਹੜੇ ਪਾਪ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਜਣੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ?" ਤਦ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ। ਕੈਕੇਈ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਪਰ ਭਟਕੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਸਮਝਦੀ ਹੋਈ, ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।" "ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਲ ਤੱਕਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਪੁੱਤ, ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਮੰਗ ਲਿਆ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਕਰਤਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹੀ ਕੀਤਾ।