ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਤੇ ਤੇਰਾ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।” ਮਾਤਾ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ, ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਲਾਡਲੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣਾਈ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮਾਂ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਨਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਿਆਂ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਦੋਵਾਂ ਨਾਨਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ, ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ। ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਆਉਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਦਬਾਅ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਆ ਗਿਆ। ਮਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸ।” ਭਰਤ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿੰਘਾਸਨ ਖਾਲੀ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਤੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹ ਲਵਾਂ। ਦੱਸ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਹਨ?” ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੈਕੇਈ ਨੇ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਜ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਪਈ ਹੋਈ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਐਸਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਸੀ ਪਰ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਯਗਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲ ਪਏ ਹਨ।” ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਭਰਤ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਹਾਏ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ!” ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਭਰਤ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਸਿੰਘਾਸਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸੀ, ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ, ਇਹ ਅੱਜ ਚਮਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ-ਰਹਿਤ ਅਸਮਾਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ-ਰਹਿਤ ਸਮੁੰਦਰ।” ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਗਲ੍ਹ ਰੁੰਝ ਗਿਆ। ਉਹ ਜਿੱਤੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਟਾਹਣ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਭਰਤ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਉੱਠੋ, ਉੱਠੋ! ਤੂੰ ਇਥੇ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਵੱਡੀ ਯਸ਼ਸਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ? ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਤਕਾਰੀ ਤੇ ਧਰਮ-ਵਾਨ ਹੋਣ, ਉਹ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਦੇ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਤੂੰ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਤੇ ਯਗਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੀਂ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਆਚਰਨ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਦਾ ਢੰਗ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮਹਲ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।” ਭਰਤ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੋ ਕੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਲਟ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਬੋਲ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਯੱਗ ਕਰੇਗਾ, ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਾਂ, ਕਿਹੜੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਜੀ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ? ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸਭ ਕਰਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੱਡੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਦੇ। ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਹੱਥ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਛੂਹਦਾ ਤੇ ਮੇਰੀ ਧੂੜ ਪੋਂਛਦਾ?” ਭਰਤ ਫਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਉਹ ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ। ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪਿਤਾ-ਤੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜਾਂਗਾ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਂ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਹੈ—ਮਾਂ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ? ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਖਰੀ ਉੱਤਮ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਉੱਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸਿਆ, “ਰਾਜਾ, ‘ਰਾਮ! ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!’ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ, ਆਖਰੀ ਵਾਰੀ ਇਹ ਬੋਲ ਆਖਿਆ—‘ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ।’” ਇਹ ਦੂਜਾ ਦੁਖਦਾਈ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣਕੇ, ਭਰਤ ਹੋਰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਕ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, “ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਚਲਾ ਗਿਆ?” ਮਾਂ ਨੇ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਬੋਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਨਾ ਲੱਗਣ, ਪਰ ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਡੰਡਕ ਅਰਣਿਆ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।” ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਭਰਤ ਚੌਕ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਭੈ ਆਇਆ ਕਿ ਕਦੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, “ਕਦੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਨ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਨਾਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ? ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਈ? ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ? ਫਿਰ ਕਿਹੜੇ ਪਾਪ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਰਭ-ਹੱਤਿਆ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਡੰਡਕ ਅਰਣਿਆ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ?