ਭਰਤ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਘਰ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਗੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਿਆ। ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਨਾਮੀ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ, ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਚਿਰਕਾਲੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਭਰਤ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਘਰੋਂ ਆਇਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਏ? ਤੇਰੀ ਤੇਜ਼ ਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ? ਤੇਰੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਠੀਕ ਹਨ? ਤੇਰਾ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।" ਕੈਕੇਈ ਵਲੋਂ ਇੰਝ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿਤੀ, "ਮਾਂ, ਅੱਜ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਦੇ ਘਰੋਂ ਚਲਿਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ, ਨਾਨਾ ਤੇ ਮਾਮਾ, ਠੀਕ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਭੇਜੇ ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਆ ਗਿਆ। ਮਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ।" "ਤੇਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸਿੰਘਾਸਨ ਖਾਲੀ ਪਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਹੇ। ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਅਕਸਰ ਤੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਉਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਤਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਅਚਾਹੀ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਸਲ ਸੱਚ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਬਣੀ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਮਨ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਸੀ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲ ਪਏ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲੇ, "ਹਾਏ! ਮੈਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ!" ਤੇ ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਾਂਹ ਫੈਲਾਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਉਸਦਾ ਚਿੱਤ ਵਿਗੜ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸੋਫਾ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ। ਪਰ ਹੁਣ, ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੋਫਾ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਬਿਨਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਸਮੁੰਦਰ।" ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਗਲਾ ਰੁੰਝ ਗਿਆ। ਉਹ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਚੁੰਨਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਵਾਂਗ ਥੱਲੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਦੇਵੀ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਉਠ, ਉਠ! ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜੀਲਾ। ਧਰਮਵਾਨ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਤੂੰ ਦਾਨ, ਯਜਮਾਨਤਾ, ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।" ਭਰਤ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੋਇਆ ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲੋੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਭਿੇਕ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਇਸੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਹਿੱਤਕਾਰੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਮਾਂ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਲ ਬੈਠੇ? ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੱਥ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ, ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਹ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਮੈਂ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਮਾਂ, ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ।" "ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਕਰਤਵਵਾਨ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਪੱਕੇ ਵਚਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਮਾਂ, ਉਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕੀ ਆਖਿਆ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਖਰੀ ਉੱਤਮ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਐਸਾ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਗੱਲ ਦੱਸੀ, "ਰਾਜਾ, 'ਰਾਮ! ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਆਖਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਜੋ ਕਾਲ ਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਇਹ ਆਖਰੀ ਬੋਲ ਆਖੇ: 'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਣਗੇ।'" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਲਾਡਲਾ, ਰਾਮ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਮਾਂ ਨੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸੱਚ ਦੱਸਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਦੇ ਨਾਲ ਡੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।