ਜਦੋਂ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਸਨ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਰੌਣਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਗੀ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ। ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ, ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੂੰਘਿਆ ਅਤੇ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ, “ਬੇਟਾ, ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਤੂੰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਤੋਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਰਥ ਤੇ ਤੇਰੇ ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ? ਦਾਦਾ ਤੇ ਤੇਰਾ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਠੀਕ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਰ-ਖ਼ਬਰ ਦੱਸ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਕੇਈ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਮਲ-ਨੈਣ ਭਰਤ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ। “ਅੱਜ ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਆਏ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਮਾਂ, ਦਾਦਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਦੋਵੇਂ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਭੇਜੇ ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਜਲਦੀ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਰਿਆ; ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ। ਇਹ ਤੇਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿੰਘਾਸਨ ਖਾਲੀ ਪਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ। ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਅੱਜ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਾਂ ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹੈ?” ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜੋ ਪਿਆਰੇ ਪਰ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਅਪਰੀਤ ਸਵਾਲ ਸਨ, ਉਹ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸੱਚ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਪਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਨਕਾਬ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ ਸੀ। “ਜੋ ਹਾਲਤ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆ ਗਈ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਦੁੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਗਮ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਹਾ, ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ!” ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਪਸਾਰ ਕੇ, ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਅਕੁਲ ਤੇ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਸਿੰਘਾਸਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ, ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੌਦਵੀ ਦੀ ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼, ਜਦੋਂ ਬੱਦਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਰ ਹੁਣ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਅੱਜ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕੇ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਗਮ ਦਾ ਭਾਰ, ਉਹ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਹਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਲ ਦੇ ਡਾਲ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਿਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਭਰਤ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਉਹ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾ, ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਉੱਠ, ਉੱਠ! ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈ, ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰ? ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ, ਜੋ ਸਤਕਾਰੀ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਹਨ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਤੂੰ ਦਾਨ ਤੇ ਯਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਚਲਣ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਬੋਲ ਚੰਗੇ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।” ਭਰਤ, ਲੰਬੀ ਵਾਰ ਰੋ ਕੇ, ਜਮੀਨ ਤੇ ਪਲਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤੁਰਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਾਂ, ਕਿਸ ਰੋਗ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਧਨਵਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਰੀਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਯਕੀਨਨ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਤੁਰੰਤ ਝੁਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੱਥ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਨਿਰਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ, ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਹ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ, ਤੇ ਦੋਸਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਮਾਂ—ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸ। ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਫੜਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਪ੍ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਟਲ ਹੈ—ਮਾਂ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ? ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਉੱਤਮ ਸੰਦesha ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। “ਰਾਜਾ, ‘ਰਾਮ! ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!’ ਕਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਚਲੇ ਹੋਏਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ। ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਸੀਬ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਆਖਰੀ ਬੋਲ ਆਖਿਆ। ‘ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ।’” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਦੁਖੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ; ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, “ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਮਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੱਲ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਬੋਲ ਪਿਆਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਡਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਾ ਦੱਸੇ।