ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਾਸਤੇ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਠੀ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਗ ਪੈਰ ਫੜੇ। ਕੈਕੇਈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ—“ਕਿੰਨੇ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ? ਤੇਰੀ ਤੇਜ਼ ਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?” “ਕੀ ਤੇਰਾ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਠੀਕ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖਬਰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।” ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਭਰਤ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ। “ਮਾਂ, ਅੱਜ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੈ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਅਤੇ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ। ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਤਕੜੀ ਮੰਗ ਤੇ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਆ ਗਿਆ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਚ ਦੱਸ।” “ਤੇਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿੰਘਾਸਨ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇक्षਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਅਕਸਰ ਤੇਰੇ ਹਿਸੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਉਹ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਹਿਸੇ ਵਿੱਚ ਹਨ?” ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਪਿਆਰੇ ਪਰ ਡਰਾਉਣੇ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਿਆ ਚਿਤ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ, ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਬਣੀ ਰਹੀ। “ਜੋ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਆ ਗਿਆ; ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। “ਹਾਏ, ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ!” ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਰਤ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੈਲਾ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਭਰਤ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। “ਇਹ ਸਿੰਘਾਸਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਨੀਆਂ ਰਾਤ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਉਸ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਅੱਜ ਇਹ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ—ਚੰਦ-ਰਹਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਪਾਣੀ-ਰਹਿਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ।” ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੁਕਾਵਟ ਆਈ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਡੰਗੇ ਵਾਂਗ, ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗੇ। ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾ, ਦੁਖੀ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਥਾਂ ਨਾਲ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਉਠੋ, ਉਠੋ! ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰ? ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ, ਜੋ ਸਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਹਨ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।” “ਤੂੰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਯਜਨ-ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਚਲਾਕੀ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲ ਚੰਗੇ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ, ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।” ਭਰਤ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਲਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।” “ਮਾਂ, ਕਿਸ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਰਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਰਸਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਹ ਧਨਿਆ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹਥ ਨਾਲ ਛੂਹਦਾ।” “ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਹਥ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਮ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਪੋਂਝਦਾ ਸੀ?” “ਉਹ ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਮ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹਨ।” “ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਫੜਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਹੀ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।” “ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ, ਕਰਤਬ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ, ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ—ਹੇ ਮਹਾਨ ਮਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਸੱਚੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ?” “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਖਰੀ, ਮਹਾਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਇੰਝ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ—“ਰਾਜਾ, ‘ਰਾਮ! ਹੇ ਸੀਤਾ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ!’ ਕਹਿ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਜੋ ਚਲੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।” “ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿਆ—‘ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ।’” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਦੂਜੇ ਦੁਖਦਾਇਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਤੇ, ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ—“ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ?