ਭਾਰਤ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਆਮ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਬੇਸੁਧ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਹਨ। ਉਹ ਤਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਸੇ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਿਲਾਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਘਰ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਫਾਟਕ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੁਖ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਸੁਖਦ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਚਿਹਰਾ ਝੁਕਿਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਹੱਤਰਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਵਰਨਨ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ, ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੀਟ ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਠੀ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਚਮਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ, ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ ਤੇ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, "ਕਿੰਨੀ ਰਾਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ? ਰਥ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ? ਤੇਰਾ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਠੀਕ ਹਨ? ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।" ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, "ਮਾਂ, ਅੱਜ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਛੱਡਿਆ। ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਅਤੇ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਆ ਗਿਆ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ।" "ਤੇਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਲੰਗ ਖਾਲੀ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ। ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਦੱਸ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਉਹ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹਨ?" ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜੋ ਪਿਆਰੀ ਪਰ ਡਰਾਉਣੀ ਅਤੇ ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਸੀ। ਉਹ ਸਚ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। "ਜੋ ਹਾਲਤ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆ ਗਈ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚਲ ਪਏ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ!" ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੈਲਾ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗਾ। "ਇਹ ਪਲੰਗ, ਜੋ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ, ਚਾਨਣ ਦੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੇ ਬਿਨਾ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਦੇ ਬਿਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਸਮੁੰਦਰ।" ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕ ਕੇ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੱਟ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਟਾਹਣੇ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਚੰਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ। "ਉਠੋ, ਉਠੋ! ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਲਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ? ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਵਿਰਲੇ, ਜੋ ਸਤਕਾਰੀ ਹਨ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" "ਤੂੰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੋਲ ਚੰਗੇ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।" ਭਾਰਤ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਰੋ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਲਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।" "ਮਾਂ, ਕਿਸ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਰਾਜਾ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲ ਪਿਆ? ਰਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਖੁਦ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ।" "ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਹੱਥ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਦੁ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਫ਼ਲ ਕਰਮ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ?" "ਉਹ ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ—ਰਾਮ ਦੀ ਸਚਾਈ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹਨ।" "ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਹੀ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਅਟਲ ਹੈ, ਸਚਬੋਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੈ—ਹੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੀ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਰੀ ਸ਼ੁਭ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ?" "ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਖਰੀ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਣੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ।