ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਹੋਏ ਭੋਗ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਵਿਖਰ ਗਏ ਸਨ। ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵੜੇ ਵੀ ਉਜੜੇ ਪਏ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ, ਅੱਜ ਸੁੰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਵਪਾਰੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਠੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉਦਾਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਗੈਰ-ਸੁਥਰੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ, ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਤੜਪ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਉਹ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਗਰ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ ਅਯੋਧਿਆ, ਹੁਣ ਖਾਲੀ ਮਹਿਲਾਂ, ਉਜੜੇ ਘਰਾਂ, ਤੇ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁੰਨੀ ਪਈ ਸੀ। ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਏ ਦੁਖਦਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਤ, ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀਰ, ਉਦਾਸ ਮਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਜਦ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦਿਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਜਦ ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਜਲਾਵਤਨੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਡੀਕਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਧਰਮ ਪਰਾਇਣ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਚਮਕ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ। ਕੈਕਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸੁੰਘਿਆ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ: “ਪੁੱਤ, ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰੋਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਆਏ? ਤੇਰੀ ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਥਕਾਵਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ? ਦਾਦਾ ਤੇ ਤੇਰਾ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਦੱਸ।” ਕੈਕਈ ਦੀ ਪੁੱਛੀ ਗਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ: “ਮਾਂ, ਅੱਜ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹਾਂ। ਦਾਦਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਵਿਚ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਆਉਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।” “ਇਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਤੇਰਾ ਆਸਨ ਖਾਲੀ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਹੇ। ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਤੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ ਤੇ ਉਹ ਅੱਜ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰ ਛੁਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ?” ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਪਰ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਅਚੰਗੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੱਚ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਅਜਾਣ ਬਣੀ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਜ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲ ਪਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, “ਹਾਏ! ਮੈਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ!” ਆਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲਾਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਭਰਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। “ਇਹ ਆਸਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ, ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ ਦੀ ਬਿਨਾ ਬਦਲੀ ਦੇ ਨੀਲੇ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਬਿਨਾ ਆਸਮਾਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾ ਸਮੁੰਦਰ।” ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੰਜੂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉਹ ਜਿੱਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਟਾਹਣੀ। ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਭਰਤ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਉਥੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ, ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਉੱਠ, ਉੱਠ! ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਵੱਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ? ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ। ਤੂੰ ਦਾਨ ਤੇ ਯਜਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਚਾਲ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਬੋਲੀ ਉੱਚੀ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।” ਭਰਤ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਲਟਦਾ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ: “ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰੇਗਾ, ਯਜਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਭਲੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਾਂ, ਕਿਸ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲ ਵੱਸਿਆ? ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਯਕੀਨਨ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ। ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਹੱਥ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਝਾੜਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਨ? ਉਹ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੱਸ, ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਸਦਾ ਨਿਰਮਲ ਹਨ?