ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਹੁਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆੰਗਣ ਗੰਦਲੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਮੰਦਰ ਖਾਲੀ ਪਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਹੋਏ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਇधर-ਉਧਰ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਯਜਨ-ਸਥਲ ਵੀ ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ 'ਚ ਨਾ ਤਾਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦਿਖਦੀਆਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ। ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਰੁਕ ਗਏ ਹਨ। ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ 'ਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਦਿਸਦੇ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ, ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਗੰਦਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਜੂ, ਪਤਲੇ, ਸੋਚ 'ਚ ਡੁੱਬੇ, ਤੇ ਵਿਰਹ ਨਾਲ ਥਕੇ ਹੋਏ ਫਿਰਦੇ। ਇਹ ਸਭ ਨੁਸਖੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮੀਨਾਰ ਖਾਲੀ, ਹਵੇਲੀਆਂ ਉਜੜੀਆਂ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ, ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਦੇ ਮਨ 'ਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਆ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਈਆਂ ਅਸੁਖਦ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੱਥਾ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਮਨ ਉਦਾਸ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਹਾਨ ਵਾਅਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ 'ਚ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਸਨ ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਠੀ। ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ 'ਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ, ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਫੜਿਆ। ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ 'ਚ ਬਿਠਾਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਸੂੰਘਿਆ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ—"ਪੁੱਤਰ, ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਕਿੰਨੀ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ? ਤੇਰੀ ਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਤੰਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ? ਦਾਦਾ ਤੇ ਤੇਰਾ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਠੀਕ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਮੰਗੀ ਦੱਸ।" ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਭਰਤ, ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ—"ਅੱਜ ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆਂ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਮਾਂ, ਦਾਦਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਦੋਵਾਂ ਠੀਕ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਗਹਣੇ ਦਿੱਤੇ। ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ 'ਚ, ਮੈਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਇਆ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਦੱਸ।" "ਤੇਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਆਸਨ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੇਰੇ ਤੇਰੇ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਅੱਜ ਉਹ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਾਂ ਉਹ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਹੈ?" ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਿਆਰਾ ਪਰ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਅਚਾਹਾ ਸੀ, ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਬਣ ਕੇ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਮਤ ਭਟਕਾ ਕੇ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—"ਜੋ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਯਜਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ!"—ਇਹ ਕਰੁਣ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਾ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਰਤ ਹਥ ਬਾਹਰ ਕਰ ਕੇ, ਦੁਖ 'ਚ ਪਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ 'ਚ ਗ੍ਰਸਤ, ਚਮਕਦਾਰ ਭਰਤ, ਮਨ 'ਚ ਗੁੰਝਲ ਤੇ ਵਿਹਲ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। "ਇਹ ਆਸਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਚੰਦ ਪੂਰਨ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਬੱਦਲ ਦੂਰ ਹੋਣ। ਪਰ ਹੁਣ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਤੋਂ ਵਾਂਗ, ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ—ਚੰਦ-ਬਿਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਜਾਂ ਪਾਣੀ-ਬਿਨਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ।" ਆਸੂ ਰੋਕ ਕੇ, ਗਲੇ 'ਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਜਿੱਤੂ ਬਿਰਾਦਰੀ 'ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ, ਜੰਗਲ 'ਚ ਸਾਲ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਟਾਹਣੇ ਵਾਂਗ, ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਦੇਖ ਕੇ, ਜਿਹੜਾ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ—"ਉਠ, ਉਠ! ਤੂੰ ਇਥੇ ਕਿਉਂ ਪਿਆ? ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਿਹੜੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੇ, ਉਹ ਸਭਾ 'ਚ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" "ਤੂੰ ਦਾਨ ਤੇ ਯਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਤੇਰੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਬੋਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਤੇਰਾ ਬੁੱਧੀ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਮਹਲ 'ਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ।" ਭਰਤ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਰੋ ਕੇ, ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਪਲਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹਾ—"ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇਗਾ, ਯਜਨ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਭਲੇ ਕੰਮ 'ਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।" "ਮਾਂ, ਕਿਹੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਧਨਵੰਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਖੁਦ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ।" "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਜਲਦੀ ਮੇਰਾ ਮੱਥਾ ਛੂਹਦਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਾ।" "ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੱਥ, ਜੋ ਛੂਹਣ 'ਚ ਨਰਮ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਧੂੜ ਚੁਕਦਾ ਸੀ?