ਭਰਤ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਘਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਭੁੱਖੇ ਸਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਾਪਤਾ ਸੀ। ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਣ ਗੰਦਲੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਮੰਦਰ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਏ ਹੋਏ ਭੇਟ ਪਸਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਮੰਡਪ ਵੀ ਬੇਹਾਲ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਟੀਆਂ ਤੇ ਨਾ ਤਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਸਮਾਨ। ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਠੱਪ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿਗੜੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ, ਅੰਸੂਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਮਲੂਲ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਖਾਲੀ ਮੀਣਾਰਾਂ, ਸੁੰਨੇ ਮਹਲ, ਤੇ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੇਖੇ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਈਆਂ ਬੇਚੈਨੀ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਏ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੰਜੀ ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਕੇ ਮਿਲੀ। ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਖਤਮ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਮਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ। ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ—"ਪੁੱਤਰ, ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਹੋ ਗਏ? ਤੇਰੀ ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ? ਦਾਦਾ ਜੀ ਤੇ ਤੇਰੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ।" ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ, "ਮਾਂ, ਅੱਜ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਦਾਦਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਦੋਵੇਂ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ। ਰਸਤੇ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਤੇਰਾ ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਸਿੰਗਾਸਨ ਖਾਲੀ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ। ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਹਨ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੈਕਈ ਨੇ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸਭ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਪਰ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਅੰਝਾਣ ਬਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ, "ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਹਰ ਜੀਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ, ਯਜਨਾ-ਕਰਤਾ ਰਾਜਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲ ਪਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੀਬਰ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਕੱਢੇ, "ਹਾਏ! ਮੈਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ!" ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੈਲਾ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਭਰਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੰਜੀ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਮੰਜੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਚਾਨਣ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੌਦਵੀ ਦੀ ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ ਦਾ ਨੀਲਾ ਅਸਮਾਨ, ਹੁਣ ਸੁੰਨੀ ਪਈ ਹੈ। ਹੁਣ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਨਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਸਮਾਨ ਬਿਨਾ ਚੰਨ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੈ।" ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਸੂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੋਹ ਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਝੜੇ ਸਾਲ ਦੇ ਡਾਲ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਦੇਵਤਾ ਵਰਗਾ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਲੂਲ ਸੀ, ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਉਠ, ਉਠ! ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ? ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਹਨ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੋਦੇ। ਤੂੰ ਦਾਨ ਤੇ ਯਜਮਾਨਤਾ ਵਾਲਾ, ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।" ਭਰਤ, ਕਈ ਸਮਾਂ ਰੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਲਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਕੇ, ਯਜਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਭਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਮਾਂ, ਕਿਹੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਜੀ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਲ ਵੱਸੇ? ਧੰਨ ਹਨ ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਤਰਪਣ ਕੀਤੇ। ਯਕੀਨਨ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਦੇ।