ਭਾਰਤ ਜਦੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜੇ, ਦਰਬਾਨ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ। ਦਰਬਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ, ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਸਮੇਟੇ ਹੋਏ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਥੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ?’’ ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੇਰਾ ਮਨ ਬੁਰੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਤੂਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੰਕਟ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।’’ ਉਹ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਗੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੁਖਾਈ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਠੀਕ ਨਾਲ ਬੰਦ ਨਹੀਂ, ਚਮਕ-ਦਮਕ ਗਾਇਬ ਹੈ, ਹਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂਪ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗੰਧ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਨ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਭੁੱਖੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਆੰਗਣ ਗੰਦੇ ਪਏ ਹਨ, ਮੰਦਰ ਸੁੰਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਵੀ ਵਿੱਖਰੇ ਪਏ ਹਨ, ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਉਜੜੇ ਪਏ ਹਨ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਨ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹਨ, ਨ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ। ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਠੱਪ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਸੁਧ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ, ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਨੇ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਗੜ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਅਯੋਧਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਿਨਾਰੇ ਖਾਲੀ, ਹਵੈਲੀਆਂ ਸੁੰਨੀਆਂ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਝਰੋਖੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ ਹੋਏ, ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਈਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਣਚਾਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਪਰ ਉਥੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦਿਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਸਨੀ ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਉਹਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪੈਰ ਛੂਹ ਕੇ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ। ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ‘‘ਪੁੱਤ, ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਿਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ? ਤੇਜ਼ ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਤੰਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ? ਤੇਰਾ ਦਾਦਾ, ਤੇਰਾ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ—ਸਭ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹਨ? ਪੂਰੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਦੱਸ।’’ ਮਾਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਭਾਰਤ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਮਾਂ, ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆਂ ਅੱਜ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ। ਦਾਦਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਦੋਵੇਂ ਸੁਖੀ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਆਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸ। ਤੇਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਿੰਘਾਸਨ ਖਾਲੀ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਹੇ। ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਹੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਉਹ ਅੱਜ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਦੱਸ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?’’ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਲਈ ਪਿਆਰੀ, ਪਰ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਅਪਰੀਤ ਸੀ। ਉਹ ਅਸਲੀਅਤ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਮੂਰਖ ਬਣ ਕੇ, ਰਾਜ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਆਖੀ, ‘‘ਜੋ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਨ ਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।’’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਭਾਰਤ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੇ, ‘‘ਹਾਏ, ਮੈਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ!’’ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਾਰਤ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਚਮਕਦੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ‘‘ਇਹ ਸਿੰਘਾਸਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ, ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੌਦਵੀ ਦੀ ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼। ਪਰ ਹੁਣ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਣ ਬਿਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾ ਸਮੁੰਦਰ।’’ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕ ਕੇ, ਗਲੇ ‘ਚ ਰੋਣ ਨਾਲ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਗਈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੇਤੂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਉਹ ਜਦ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਟਹਿਣੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਭ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ, ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ, ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਉਠੋ, ਉਠੋ! ਹੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਪਏ ਹੋ? ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਦਾਨ ਦੇਣ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਆਚਰਣ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਬੋਲੀ ਉੱਚੀ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।