ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਾ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਮਨ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਚੈਨ ਮਿਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਹ ਫਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਥੱਲੇ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ, ਡਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਹਨ।" ਇਹੀ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਭਾਰਤ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵੱਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਲੰਮੇ ਸਫਰ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਰਥ ਵੀ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਰਬਾਨ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਿਤ ਮਨ ਸਮੇਤ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਕਿਉਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ?" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਸ਼ੁਭ ਅਨ੍ਹੋਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸੰਕੇਤ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਇੱਥੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ—ਗਲੀਆਂ ਨਾਂ ਸਾਫ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖਾਪਣ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਜਾਵਟ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਹਵਨ ਆਦਿ ਦੀ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਧੂਪ ਦੀ ਗੰਧ ਹੈ।" ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, "ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਭੁੱਖੇ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਾਹ ਨਹੀਂ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ।" "ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਥਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਅੰਗਣ ਗੰਦੇ, ਮੰਦਰ ਸੁੰਨੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਵਿਖੇਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੀ ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਨਾ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ। ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਉਹ ਚਿੰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਠੱਪ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਥਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਗੰਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ, ਸੁੱਕੇ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਐਸਾ ਆਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮਹਿਲਾਂ ਖਾਲੀ, ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਉਜੜੀਆਂ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਬੂਹੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਰਤ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਹੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਸਨੀ ਛੱਡ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਧਰਮ-ਪ੍ਰਾਣ ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਚਮਕ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ। ਕੈਕਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਤ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, "ਕਿੰਨੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਘਰ ਤੋਂ ਚਲਾ ਸੀ? ਰਥ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ? ਤੇਰਾ ਨਾਨਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਠੀਕ ਹਨ? ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਦੱਸ।" ਕੈਕਈ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਮਲ-ਨੈਣ ਭਾਰਤ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ, "ਅੱਜ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਾਨਕੇ ਘਰ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ, ਨਾਨਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਲਦੀ ਆਉਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ।" "ਤੇਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਖੱਟ ਖਾਲੀ ਪਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਅਕਸਰ ਇਥੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਅੱਜ ਉਹ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਦੱਸ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਹਨ?" ਕੈਕਈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਰਾਜ ਮਿਲਕਤ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸੱਚ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਬਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਪਿਆਰੀ, ਪਰ ਡਰਾਉਣੀ ਅਤੇ ਅਪਰੀਤਿ ਹੈ। "ਜੋ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਦੇ ਨਸੀਬ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚਲ ਪਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਰਤ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹਾਏ! ਮੈਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ!" ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਹੱਥ ਫੈਲਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਭਾਰਤ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਵਿਹਲਿਆ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। "ਇਹ ਖੱਟ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੀ, ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਅੱਜ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਰਹਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਰਹਿਤ ਸਮੁੰਦਰ।" ਆਪਣੇ ਹੰਜੂ ਰੋਕ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ, ਜਿੱਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਟਾਹਣੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।