ਭਾਰਤ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਲੈ ਕੇ, ਰਥ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਚਰਾਸੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਅੱਜ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡੰਗ-ਡੰਗੇ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਦੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਧੁਨ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਦਾ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਰੁਕ ਗਈ ਹੈ? ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਉਂ ਸੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮੰਦ ਲਕੜੀਆਂ ਦਿੱਸ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।” ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ; ਉਹ ਚਰਾਸੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭਲਾਈ ਮਿਲਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਹਨ।” ਭਾਰਤ, ਜੋ ਇक्षਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਦਰਬਾਨ ਉਠ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖਬਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਹੀਂ, ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਖੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਰਾਸੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੇਰੇ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਚਰਾਸੀ, ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇਥੇ ਤੁਰਤ-ਤੁਰਤ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ?” ਭਾਰਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਸਵਭਾਵਿਕਤਾ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।” ਉਹ ਚਰਾਸੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੈਂ ਇਥੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਗਲੀਆਂ ਝਾੜੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਕਰਕਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਲਕੜੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀ ਚਮਕ ਗਾਇਬ ਹੈ, ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੋਗ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂਆਂ ਹੈ।” ਭਾਰਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, “ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤਤਾ ਨਹੀਂ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਗ ਨਹੀਂ। ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ-ਮੰਡਿਤ ਸੋਭਾ ਗਾਇਬ ਹੈ, ਅੰਗਣੇ ਗੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਰਾਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ।” “ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਏ ਭੋਗ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਯਜਨ ਸਥਾਨ ਵੀ ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ। ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ।” “ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਗੰਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ, ਪਤਲੇ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਿਨਾਰਾਂ ਖਾਲੀ, ਮਹਲ ਉਜੜੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਾਲ, ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਈਆਂ ਨਾਗਵਾਰ ਲਕੜੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਮਨ ਉਦਾਸ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਹੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੀਟ ਛੱਡ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਿੱਘ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੋਭਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਕੈਕੇਈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਕਿੰਨੇ ਰਾਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਸੀ? ਰਥ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?” “ਤੇਰਾ ਦਾਦਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਠੀਕ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਅਫ਼ੀਅਤ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।” ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, “ਮਾਂ, ਅੱਜ ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਚਲਿਆਂ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹੋਈ ਹੈ; ਦਾਦਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਦੋਵੇਂ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਨਿੱਘ ਹੈ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ; ਮੈਂ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਤਕੜੀ ਮੰਗ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਆਇਆ; ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਦੱਸ।” “ਤੇਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਫਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਖ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ। ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਅਕਸਰ ਤੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਦੱਸ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਾਂ ਉਹ ਵੱਡੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ?” ਕੈਕੇਈ, ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਦੀ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਉਲਝੀ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਿਆਰੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਅਪ੍ਰਿਅ ਹੈ, “ਜੋ ਹਾਲਤ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆ ਗਈ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਨਿੱਘ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। “ਹਾ, ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ!” ਕਹਿੰਦਾ, ਭਾਰਤ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਭਾਰਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ‘ਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਸੋਫਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ, ਚੰਨ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਅਸਮਾਨ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਚੰਨ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਹੁਣ, ਉਸ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੋਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਸਮਾਨ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮੁੰਦਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਲਾਪਤਾ ਨੂੰ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ।