ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਰਥੀਏ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਨ ਕੋਈ ਰਥ, ਨ ਹਾਥੀ, ਨ ਘੋੜੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿਆਪਾਰੀ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਬਾਗਾਂ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਸੁੰਨੇ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਰੋਨਕ ਮਚਾਉਂਦੇ, ਉੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਂਦੇ, ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਰਾਹਾਂ 'ਤੇ ਪੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਹਨ, ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮਸਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਨ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਕ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਨਰਮ ਬੋਲੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ, ਜੋ ਢੋਲ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਤੇ ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਖਾਮੋਸ਼ ਹਨ? ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਉਂ ਸੁਸਤ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮਾੜੇ ਸੰਕੇਤ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਤੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾੜੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਲਾਈ ਲੱਭਣੀ ਔਖੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਅਣਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਬੇਚੈਨ ਹਨ।" ਇੰਝ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ ਤੇ ਉਸਦਾ ਰਥ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਰਥ ਲੰਬੇ ਸਫਰ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਰਬਾਨ ਉੱਠੇ ਤੇ ਉਸਦੀ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਵਧਿਆ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ। ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ-ਚਲਾਉਂਦੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ, ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ?" ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਘਬਰਾਹਟ ਜਾਹਿਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਮਾੜੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਖ਼ਰਾਬ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਸੰਕੇਤ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹੇ ਰਥੀਏ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਗਲੀਆਂ ਗੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਰੁਖਾਈ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੰਦ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ, ਨ ਕਦੇ ਦੀ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੜੇ ਹੋਏ ਧੂਪ ਦੀ ਵਾਸ ਹੈ।" "ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਦਾ, ਲੋਕ ਬੇਜਾਨ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਘਰ ਸੁੱਖ-ਸਮਪੰਨਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਢੀਆਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅੰਗਣ ਗੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਰ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਪਏ ਹਨ, ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹਨ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੱਟਾਂ 'ਚ ਨਾ ਮਾਲਾ, ਨ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਸਥਾਨਾਂ 'ਚ ਪੰਛੀ ਵੀ ਉਦਾਸ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।" "ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਅਸਵੱਛ, ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" ਇੰਝ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਾਰਤ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬੜੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮਹਿਲਾਂ ਖ਼ਾਲੀ, ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਸੁੰਨੀਆਂ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਝਰੋਖੇ ਧੂਲ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਏ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ, ਝੁੱਕੇ ਸਿਰ, ਉਦਾਸ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਥੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਨਾਂ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਸਥੀ ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੈਕਈ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਇਆ, ਸਿਰ ਸੂੰਘਿਆ, ਤੇ ਚਾਹਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੋਦ 'ਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ, "ਕਿੰਨੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ? ਤੇਰੇ ਰਥ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਥੱਕਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ? ਤੇਰਾ ਨਾਨਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਠੀਕ ਹਨ? ਪੁੱਤ, ਆਪਣੇ ਸਫਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਅਫ਼ੀਅਤ ਦੱਸ।" ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, "ਅੱਜ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਾਨਕੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਮਾਂ, ਨਾਨਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਦੋਵੇਂ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੈ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਮੰਗ 'ਤੇ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਆਇਆ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ।" "ਤੇਰੀ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਖਟੀਆ ਖ਼ਾਲੀ ਕਿਉਂ ਪਈ ਹੈ? ਇਖ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਹੇ। ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤੇਰੇ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਪਿਓ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਕਿਥੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਹਨ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੈਕਈ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਆਖੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਅਪਰੀਤ ਸੀ। ਉਹ ਸੱਚ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ, ਅਣਜਾਣ ਬਣ ਕੇ ਬੋਲੀ, "ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਪਿਓ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਯਗਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਹੁਣ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੈ।