ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਜਾ-ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੁਖ-ਚੈਨ ਨਾਲ ਵੱਸਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰੌਣਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ, ਮੈਨੂੰ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਰਦ ਜਾਂ ਔਰਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ। ਬਾਗ਼-ਬਾਗੀਚਿਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਨ ਭਰ ਲੋਕ ਖੇਡਦੇ ਤੇ ਮੌਜਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਗ਼-ਬਾਗੀਚੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਰਥਵਾਹ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਰਥ, ਨਾ ਹਾਥੀ, ਨਾ ਘੋੜੇ ਦੀ ਝਲਕ ਹੈ। ਜੋ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਹੁਣ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਾਗ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਰਤਾ ਭੀ ਨਹੀਂ। ਰਸਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਉਹ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਨਰਮ ਬੋਲੀਆਂ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਹੈ। ਆਖਰ ਅੱਜ ਓਹ ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੱਗ ਰਹੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਗਾੜਿਆਂ, ਮ੍ਰਿਦੰਗਾਂ ਤੇ ਵੀਣਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ? ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਸੁਸਤ ਤੇ ਨਿਰਜੀਵ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮੰਦੇ ਸੰਕੇਤ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬੜਾ ਵਿਛੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹੇ ਰਥਵਾਹ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਸਮਾਧਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਭਰਤ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਰਥ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਦਰਬਾਨ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸਦੀ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਿਆਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਭਰਤ ਨੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਰਥਵਾਹ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ?" ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਸ਼ੁਭ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸੰਕੇਤ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹੇ ਰਥਵਾਹ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਸੜਕਾਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖਾਪਣ ਹੈ। ਦਰਵਾਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੰਦ ਨਹੀਂ, ਰੌਣਕ ਗੁੰਮ ਹੈ, ਹੋਮ-ਹਵਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਲਦੇ ਧੂਪ ਦੀ ਗੰਧ ਹੈ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਭੁੱਖੇ ਹਨ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਘਰ ਸੁੱਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ। ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਪੁਜਾ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਗੁੰਮ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆੰਗਣ ਗੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਰ ਸੁੰਨੇ, ਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਪਏ ਹਨ, ਯਜਨ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਮਾੜੀ ਹੈ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ। ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਵੀ ਠੱਪ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਪੁਜਾ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਗੰਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ, ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮੇ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਮੀਨਾਰ ਖਾਲੀ, ਮਹਲ ਸੁੰਨੇ, ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਬੂਹੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ ਹੋਏ, ਭਰਤ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਏ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਮੱਥਾ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਬਹਤਰਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਠੇ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਸਨੀ ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਰੌਣਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਪਕੜ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸੀਸ ਸੂੰਘਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ, "ਕਿੰਨੇ ਰਾਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਚਲਿਆ ਸੀ? ਰਥ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ?" "ਕੀ ਤੇਰਾ ਨਾਨਾ ਠੀਕ ਹੈ? ਤੇਰਾ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ? ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਰ-ਅਫ਼ਿਆਤ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।" ਕੈਕੇਈ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ: "ਅੱਜ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਚਲਿਆ ਸੀ। ਮਾਂ, ਨਾਨਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ। ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।" "ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਮੰਗ ਤੇ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਆ ਗਿਆ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ। ਇਹ ਤੇਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿੰਘਾਸਨ ਖਾਲੀ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਰੌਣਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਤੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਅੱਜ ਉਹ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ।