ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਭਰਤ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਰਥੀਏ, ਵੇਖੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਕਿਵੇਂ ਪੀਲੀ ਪਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਧਰਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਨੇਕੀਆਂ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਹਨ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ।" ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਦੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਰਾਜਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੱਥ ਹੇਠਾਂ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਇੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੌਲਾ-ਸ਼ੋਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ, ਭਰਤ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨ ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ; ਬਾਗਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਲੋਕ ਖੇਡ ਕੇ ਮਸਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਸੁੰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਾਗਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਸ-ਮਸ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੰਗ-ਰਲਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਰਤ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਰਥ, ਨਾ ਹਾਥੀ, ਨਾ ਘੋੜੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਆਦਮੀ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।" ਉਹ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਲੋਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਣ ਮਾਣਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਥੇ ਕੋਈ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਬਚੀ। ਰਸਤੇ ਪਤੇਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ, ਨ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਸਤੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਕਦੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ 'ਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀਆਂ। ਉਹ ਸੁਭਾਗਾ ਪਵਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਢੋਲ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਤੇ ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵਗ ਰਿਹਾ? ਕਿਉਂ ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਰੌਲਾ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁਸਤ ਪਿਆ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਅਸੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇਹ ਸਭ ਅਸੁਭ ਸੰਕੇਤ ਦੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਲਝ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਥੀਏ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਣੀ ਔਖੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹਾਂ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਹੋਸ਼-ਹਵਾਸ ਖੋਹੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਭਰਤ, ਜੋ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਰਥ ਤੇ ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਦਰਬਾਨ ਉੱਠੇ, ਉਸਦੀ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਇੱਥੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਥੀਏ, ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ?" ਭਰਤ ਦੇ ਦਿਲ 'ਚ ਅਸੁਭ ਆਸਾਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰਾ ਸੁਭਾਵ ਜਿਵੇਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਅਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।" "ਹੇ ਰਥੀਏ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਇੱਥੇ ਹਨ: ਗਲੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਰੁਖਾ ਪਣ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੰਦ ਨਹੀਂ, ਰੌਣਕ ਮਿਟੀ ਹੋਈ, ਹਵਨ-ਯਜਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂਏਂ ਦੀ ਗੰਧ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਘਰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕੁਝ ਖਾਧਾ ਨਹੀਂ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ, ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਥਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਅੰਗਣੇ ਗੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਰ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਪਏ ਹਨ, ਯਜਨਾ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ।" "ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਥਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਗੰਦੇ-ਮੰਦੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਹਨ, ਪਤਲੇ ਹੋਏ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਗੁੰਮ, ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਭਰਤ ਨੇ ਇਹ ਅਸੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਖਾਲੀ ਮਿਨਾਰੇ, ਸੁੰਨੇ ਮਹਲ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਬੂਹੇ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਛਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਈਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਪਰੀਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਨਿਰੀ ਆਸਾ ਰਹਿਤ, ਚੁੱਪਚਾਪ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। (ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ।) ਪਰ ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਸਨੀ ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠ ਪਈ। ਧਰਮ ਪਰਾਇਣ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਰੌਣਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਬੜੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੂੰਘ ਕੇ, ਗਲ ਲਾ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ, "ਕਿੰਨੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਚਲਾ ਸੀ? ਕੀ ਤੇਜ਼ ਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਤੰਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?" "ਕੀ ਤੇਰਾ ਨਾਨਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਠੀਕ ਹਨ? ਪੁੱਤ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।" ਕੈਕੇਈ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ, "ਅੱਜ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਦੇ ਘਰੋਂ ਚਲਿਆ ਸੀ; ਮਾਂ, ਦੋਵੇਂ- ਨਾਨਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ- ਠੀਕ ਹਨ।" "ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।" "ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰੀ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਆ ਗਿਆ; ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ।" "ਤੇਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਿੰਘਾਸਨ ਖਾਲੀ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਹੇ?