ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ।" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਰਥੀ, ਦੂਰੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਧਰਤੀ ਫਿੱਕੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ।" "ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਸਾਧੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਜਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾਕਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।" ਪਰ ਅੱਜ, ਭਾਰਤ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਮੈਨੂੰ ਮਰਦਾਂ-aurਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਖੇਡਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਦੌੜਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ; ਪਰ ਅੱਜ, ਇਹ ਬਾਗਾਂ ਵਿਹਲੀਆਂ ਤੇ ਉਦਾਸ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।" ਭਾਰਤ ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਰਥ, ਹਾਥੀ, ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੱਖੀ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ; ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਮੌਜਾਂ ਕਰਦੇ, ਉੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ; ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ।" "ਪਥਰਾਂ 'ਤੇ ਪੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਰੁੱਖਾਂ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਪਸ਼ੂਆਂ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" "ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਨਰਮ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਅਦੁੱਤੀ ਧੂਪ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ।" "ਕਿਉਂ ਅੱਜ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਗਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੌਕਾਂ-ਚੌਕਾਂ 'ਤੇ ਵਜਦੇ ਡੌਲ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਤੇ ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ?" "ਕਿਉਂ ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੋਰ ਅੱਜ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁਸਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਾਪਸੰਦ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਥੀ, ਲਗਦਾ ਹੈ ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਲੱਭਣੀ ਔਖੀ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਦਿਲ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ, ਮਨ ਨਿਮਰ ਹੈ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਹਨ।" ਭਾਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਇक्षਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਉਠੇ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਪੁੱਛੀ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦਿਲ ਲੈ ਕੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਖੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਥੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ?" "ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਡਿੱਗਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।" "ਰਥੀ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਗਲੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਕਠੋਰਤਾ ਹੈ।" "ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੰਦ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ, ਪੂਜਾ-ਅਰਪਣ ਦੀ ਰੀਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਧੂਪ ਦੀ ਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਉਹ ਘਰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਇਆ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਕੜ ਨਹੀਂ।" "ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਸੋਭਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆੰਗਣ ਗੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਰ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਭੇਟ ਵਿਖਰ ਗਏ ਹਨ, ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾਵਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਨਹੀਂ।" "ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਚਿੰਤਤ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਰਦ-aurਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਗੰਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਸੂ, ਪਤਲੇ, ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੂਬੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਵਿਰਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਵਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। "ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਪਰ ਖਾਲੀ ਮੀਨਾਰਾਂ, ਸੁੰਨੇ ਮਹਲ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।" ਉਹ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਏ ਬੁਰੇ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਮਨ ਉਦਾਸ ਤੇ ਰੌਣਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਹੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਰਦੇਸ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਸਨੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਠੀ। ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਕੈਕੇਈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਗਲ ਲਾ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ, ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ। "ਕਿੰਨੀ ਰਾਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਸੀ? ਕੀ ਤੇਰੀ ਤੇਜ਼ ਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੈਨੂੰ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ?" "ਤੇਰਾ ਦਾਦਾ ਤੇ ਤੇਰਾ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਨ? ਮੁੰਡਿਆ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਦੱਸ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ। "ਅੱਜ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦਾਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਚਲਿਆ; ਮਾਂ, ਦਾਦਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਹਨ।" "ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੈ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਗਹਣੇ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਗਿਆ।" "ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਇਆ; ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।