ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਹਰ ਇਕ ਪੂਲ ਤੇ ਠਹਿਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਟਟਾਨਕਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਲੰਘੀਆਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉੱਥੋਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ, ਕਪਿਵਟਾ ਉੱਤੇ ਲੌਹਿਤਯਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਆਗੇ ਚਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਏਕਸਾਲਾ, ਵਿਨਤਾ ਅਤੇ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀਆਂ ਪਾਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਫਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਿੰਗਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਲਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਥ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਉਹ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸੜਕ ਤੇ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ—ਉਹੀ ਨਗਰੀ ਜੋ ਰਾਜਾ ਮਨੂ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਨਗਰੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਖ਼ਿਆਤਿ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਣਜਾਣੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਦੂਰੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦਿਖ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਪੀਲੀ ਪਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਮੈਨੂੰ ਮਰਦਾਂ-ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਬਾਗਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਨ ਭਰ ਖੇਡ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਸੁੰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਬਾਗ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖੀ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਸਾਰਥੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਗਰੀ ਜੰਗਲ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਰਥ, ਨਾ ਹਾਥੀ, ਨਾ ਘੋੜੇ ਦਿਖਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਬਾਗਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਬਾਗ ਸੁੰਨੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਪਗਡੰਡੀਆਂ ਤੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਪਸ਼ੂਆਂ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਸਤ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਨਰਮ ਬੋਲੀਆਂ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਅੱਜ, ਉਹ ਸੁਭਾਗੀ ਹਵਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੱਗਦੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਡੰਕਿਆਂ, ਮ੍ਰਿਦੰਗਾਂ, ਤੇ ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਗਰੀ ਧੀਮੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮੰਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬੜਾ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਾਰਥੀ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਚੈਨ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਭਰਤ ਈਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਆਉਂਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਦਰਬਾਨ ਉੱਠੇ, ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਸਨ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉੱਥੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੰਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ? ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਡਿਗਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸੰਕੇਤ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਗਲੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਦੇਸੀਅਤ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ, ਚਮਕ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਹਵਨ ਆਦਿ ਦੀ ਰਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਜਲਦੇ ਧੂਪ ਦੀ ਗੰਧ ਹੈ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਘਰ ਵੀ ਸੁੱਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ। ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਗੁੰਮ ਹੈ, ਅੰਗਣੇ ਗੰਦੇ ਪਏ ਹਨ, ਮੰਦਰ ਸੁੰਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਵਿਖਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਯਗ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ। ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਠੱਪ ਪਏ ਹਨ। ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਨਗਰ ਦੇ ਮਰਦ-ਔਰਤਾਂ ਅਸਫ਼ਾਈ ਰਹਿਤ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ, ਸੁੱਕੇ, ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮੇ, ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਦਿਖਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬੜਾ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਸੁੰਨੇ ਮਿਨਾਰੇ, ਖਾਲੀ ਮਹਲ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮਨ ਉਦਾਸ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਤੱਤਰਵਾਂ ਸਪੜ੍ਹਾ ਮਹਾਨ ਬਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਕੋਠੇ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਜਦ ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਸਨੀ ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੋਭਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹ ਕੇ ਵਿਨਮਰਤਾ ਦਿਖਾਈ। ਕੈਕਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਖ਼ਿਆਤਿ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ, “ਕਿੰਨੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਚਲਿਆ ਸੀ? ਤੇਜ਼ ਰਥੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੇ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?