ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲੋਂ ਭਰਤ ਜੰਬੂਪ੍ਰਸਥ ਪਹੁੰਚੇ, ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਮਨਮੋਹਣੇ ਪਿੰਡ ਵਰੂਥਾ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਤੇ ਉੱਜਿਹਾਨਾ ਦੇ ਬਾਗ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਥੇ ਪਿਆਰੇ ਦਰਖ਼ਤ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਹਰ ਪਾਰ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਟਾਨਕਾ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਗੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਿਆ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਬਣੀ ਝੋਨਪੜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਭਰਤ, ਕਪੀਵਟਾ ਉੱਤੇ ਲੌਹਿਤਯਾ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਏਕ-ਸਾਲਾ, ਵਿਨਤਾ ਤੇ ਗੋਮਤੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤੇ, ਫਿਰ ਕਲਿੰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਲੰਘ ਕੇ ਸਵੇਰੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਭਰਤ, ਅਖੀਰ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਮਨੂ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਆਯੋਧਿਆ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।” ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, “ਆਯੋਧਿਆ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰਥੀ, ਇਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪੀਲੀ ਪਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦ ਆਯੋਧਿਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ; ਉਦੋਂ ਇੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਾਹਣਿਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।” “ਪਰ ਅੱਜ, ਮੈਂ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਮਰਦਾਂ-ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੋਕ ਦੌੜਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਬੇਸਾਹਾਰਾ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੋ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।” “ਸਾਰਥੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਗੱਡੀ, ਨਾ ਹਾਥੀ, ਨਾ ਘੋੜਾ ਦਿਸਦਾ। ਨਾ ਹੀ ਵੱਡੇ ਆਦਮੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਾਗ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਰੌਣਕ, ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿਸਦੀ।” “ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪਤੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਹਨ, ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਹੌਲੀ ਅਵਾਜ਼ਾਂ, ਜੋ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ।” “ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ, ਜੋ ਡੋਲ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਤੇ ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁਸਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮਾੜੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ।” “ਇਹਨਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਸਾਰਥੀ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਵੀ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬੇਚੈਨ ਹਨ।” ਫਿਰ ਭਰਤ, ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਸਵਾਰੀ ਸਮੇਤ, ਇੱਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਦਰਬਾਨ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਭਰਤ ਬਹੁਤੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਥੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੋੜੇ ਚਲਾਉਣ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਨਿਦੋਸ਼ੀਏ, ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਤਜਦੀਲ ਨਾਲ ਇਥੇ ਕਿਉਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ?” “ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਮਾੜੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਹਾਲਤ ਵੀ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਸੰਕੇਤ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਜਦ ਰਾਜੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਸਾਰਥੀ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਸੜਕਾਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਰੁੱਖਾਪਨ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੰਦ ਨਹੀਂ, ਕਦੇ ਦੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ, ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਛੱਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਧੂਪ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਹੈ।” “ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੁਸਤਾਈ ਨਹੀਂ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਹੀਂ। ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਥਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਅੰਗਣੇ ਗੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਰ ਸੁੰਨੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ।” “ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਪਏ ਹਨ, ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਵੀ ਉਜੜੇ ਹਨ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ। ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਠੱਪ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।” “ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਥਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹਨ। ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮਰਦ-ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਹਨ, ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਿਨਾਰੇ ਖਾਲੀ, ਮਹਲ ਸੁੰਨ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਬੂਹੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਖੀਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਖੋ ਬੈਠਿਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਹੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਉਥੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਠੇ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਜਦ ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਜਲਾਵਤਨੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਸਨ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ।