ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਕੇ ਕੁਟਿਕੋਸ਼ਠਿਕਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੋਂ, ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਮਵਰਧਨ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਫਿਰ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਜੰਬੂਪ੍ਰਸਥ ਆਏ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਮਨਮੋਹਣੇ ਪਿੰਡ ਵਰੂਥਾ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਥੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਜਿਹਾਨਾ ਦੇ ਬਾਗ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਆਰੇ ਰੁੱਖ ਲਹਿਰਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਪਿਆਰੇ ਸਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਸਵਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਹਰ ਇਕ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਉਤਤਾਨਕਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਕੋਲ ਬਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਭਾਰਤ, ਕਪਿਵਟਾ 'ਤੇ ਲੌਹਿਤਯਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਏਕਸਾਲਾ, ਵਿਨਤਾ ਅਤੇ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗਾ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਲੰਘ ਕੇ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਮਨੁ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਅੱਗੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਨਗਰੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਅਣਜਾਣੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।" "ਰਥਵਾਹ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੂਰੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਪੀਲੀ ਪਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਗੁਣਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਨਗਰੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਇੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ, ਮੇਰੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਨ ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ, ਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੀ ਖੇਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਗ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸੁੰਨੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਬਾਗ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਮਚਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋਏ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਛੱਡ ਗਏ ਹੋਣ। ਰਥਵਾਹ, ਇਹ ਨਗਰੀ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਰਗੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਨ ਕੋਈ ਰਥ, ਨ ਹਾਥੀ, ਨ ਘੋੜੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮੁਖ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਬਾਗ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨੇ ਤੇ ਨਿਰਾਸ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।" "ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਹਨ, ਰੁੱਖ ਵੀ ਅਜੀਬ ਕਰਾਹ ਰਹੇ ਹਨ, ਨ ਕੋਈ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ, ਨ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਥੇ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਰੁੱਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ। ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਹਵਾ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ, ਨ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ 'ਚ ਵਜਦੇ ਤਬਲੇ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਤੇ ਵੀਣਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਚਲਚਲਾਅ ਥਮ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਨੇਕ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮੰਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਥਵਾਹ, ਸੱਜਣ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੁਲਭ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਦਿਲ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਵਿਆਕੁਲ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ, ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਸਵਾਰੀ ਸਮੇਤ, ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਦਰਬਾਨ ਉੱਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਕਿਉਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ?" "ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਰਥਵਾਹ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਗਲੀਆਂ ਸਾਫ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਰੁਖਾਈ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੰਦ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਗਾਇਬ ਹੈ। ਹਵਨ-ਯਗ੍ਯ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੜੇ ਹੋਏ ਧੂਪ ਦੀ ਗੰਧ ਹੈ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਭੁੱਖੇ ਹਨ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਘਰ ਵੀ ਸੁੱਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ।" "ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਪੁਜਾ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਅੰਗਣੇ ਗੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਰ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਵਿਖੇਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਯਗ੍ਯ-ਸਥਲ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹਨ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਨ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ। ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਉਦਾਸ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਪੁਜਾ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮਰਦ-ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਸਮਭਾਲੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ, ਪਤਲੇ, ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਪਰ ਖਾਲੀ ਮਹਿਲਾਂ, ਸੁੰਨੇ ਹਵੈਲੀ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਬੰਦ ਬੂਹਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਨਗਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਏ ਦੁਖਦਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ, ਝੁਕਿਆ ਸਿਰ, ਉਦਾਸ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਇਥੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ।