ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਰਾਘਵ, ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰਬੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕੁਟੀਕੋਸ਼ਠਿਕਾ ਪਹੁੰਚੇ; ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮਵਰਧਨ ਸ਼ਹਿਰ ਆਏ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ, ਭਰਤ ਜੰਬੂਪ੍ਰਸਥ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਮਨੋਹਰ ਪਿੰਡ ਵਰੂਥਾ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਉੱਜਿਹਾਨਾ ਦੇ ਬਾਗ ਵੱਲ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਆਰੇ ਰੁੱਖ ਵਧਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਹਰ ਇਕ ਘਾਟ 'ਤੇ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਉਤਤਾਨਕਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦੇ ਕੋਲ ਝੋਪੜੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਦਰ, ਲੌਹਿਤਿਆ ਨਦੀ ਨੂੰ ਕਪੀਵਟ 'ਤੇ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਏਕ-ਸਾਲਾ, ਵਿਨਤਾ, ਅਤੇ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਕਲਿੰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਸਾਲਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਥ ਬਹੁਤ ਥਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਲਦੀ ਆਏ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ ਨੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਦਰ ਸਨ, ਅਯੋਧਿਆ, ਰਾਜਾ ਮਨੂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਸ਼ਹਿਰ, ਦੇਖੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਅਜਾਣਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" "ਅਯੋਧਿਆ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਇਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪੀਲੀ ਪੈ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ।" "ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ-ਗੋਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।" "ਪਰ ਅੱਜ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ; ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿਨ ਦੀ ਖੇਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਗਾਂ ਹੁਣ ਸੁੰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਵਿਅਥਾ ਕਰਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਰਥ, ਨਾ ਹਾਥੀ, ਨਾ ਘੋੜੇ ਹਨ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਵਧੀਆ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ; ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਬਾਗਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਬਾਗ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਉੱਚਤਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਨੀਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।" "ਪਤਿਆਂ ਦੇ ਝੜੇ ਹੋਏ ਰਸਤੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ, ਮਸਤ ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" "ਜੋ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਨਰਮ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਧੂਪ ਵਿੱਚ ਰਮੀਆਂ—ਉਹ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੀਆਂ।" "ਅੱਜ, ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਵਹਿ ਰਹੀ, ਜੋ ਡਰਮ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।" "ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਣਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹੁਤ ਸੁਸਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਕਈ ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮੰਦ ਲਕੜੀਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਮੇਰੇ ਸਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਸਾਲਮਤੀ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ, ਦਿਲ ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਭਰਤ, ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ, ਈਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਥ ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਰਖਵੇ ਉਠੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਰਤ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਖੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਥੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ?" "ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।" "ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ: ਗਲੀਆਂ ਸਾਫ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਰੁੱਖੀ ਹਾਲਤ ਹੈ।" "ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਾਰੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਗਾਇਬ ਹੈ, ਹਵਨ-ਯਜਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਲਾਈ ਧੂਪ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗੰਧ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਉਹ ਘਰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਇਆ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਘਰ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ।" "ਮੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਉਡ ਗਈਆਂ, ਅੰਗਣੇ ਗੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਰ ਸੁੰਨੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਭੋਗ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਪਏ ਹਨ, ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਬੇਹਾਲ ਹਨ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ।" "ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਗੰਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂਆਂ, ਪਤਲੇ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮੀਨਾਰ, ਮਹਿਲ ਸੁੰਨੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਕਿਵਾੜ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ, ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਮਹਾਨ-ਅਤਮਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਮਨ ਉਦਾਸ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਹੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।