ਭਾਰਤ, ਜੋ ਸੱਚੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਚੈਤ੍ਰ ਵਣ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰੁੰਡਾ ਵਣ, ਜੋ ਵੀਰ ਮਤਸਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਯਮੁਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਲਿੰਗਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਨ੍ਹਾਏ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ, ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਉਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਕੋਈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸੋਹਣੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਗਦੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ, ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਟਿਕੋਸ਼ਠਿਕਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਫੌਜ ਸਮੇਤ, ਉੱਥੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਧਰਮਵਰਧਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਫਿਰ, ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ, ਜੰਬੂਪ੍ਰਸਥ ਆਇਆ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਸੋਹਣੇ ਪਿੰਡ ਵਰੂਥਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਉੱਥੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਜਿਹਾਨਾ ਦੇ ਬਾਗ ਵੱਲ ਤੁਰ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਆਰੇ ਦਰੱਖਤ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਪਿਆਰੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਫੌਰਨ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਹਰ ਇਕ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਉਤਤਾਨਕਾ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਦਰਿਆ ਵੀ ਲੰਘੇ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਕੋਲਲੇ ਝੋਨੇ (ਕੁਟੀਆ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਕਪੀਵਟੇ ਉੱਤੇ ਲੌਹਿਤਯਾ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਏਕ-ਸਾਲਾ, ਵਿਨਤਾ ਅਤੇ ਗੋਮਤੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਲਿੰਗਾ ਨਗਰੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਲਾ ਵਣ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਲਦੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਨੁ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ; ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।" "ਸਾਰਥੀ, ਦੂਰੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਪੀਲੀ ਪਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ।" "ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।" "ਪਰ ਅੱਜ, ਮੈਂ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਰਦ ਜਾਂ ਔਰਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ; ਲੋਕ ਜਦ ਦਿਨ ਭਰ ਖੇਡਦੇ-ਖੇਡਦੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਬਾਗਾਂ ਹੁਣ ਸੁੰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਬਾਗਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਸਾਰਥੀ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਰਥ, ਨਾ ਹਾਥੀ, ਨਾ ਘੋੜੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਹੁਣ ਉਹ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਨਾ ਆਉਂਦੇ, ਨਾ ਜਾਂਦੇ; ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਾਗ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।" "ਇਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਨੀਆਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਹਨ, ਦਰੱਖਤ ਰੋ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੋਲੀਆਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਜਦੀਆਂ, ਹੁਣ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ।" "ਅੱਜ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਜਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਡੋਲ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਤੇ ਵੀਨਾ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।" "ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹੁਤ ਮੰਦ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮਾੜੇ ਸ਼ਗੁਨ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬੜਾ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਯਕੀਨਨ, ਸਾਰਥੀ, ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਚੈਨ ਮਿਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹਾਂ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਹਨ।" ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਥ ਲੰਮੇ ਸਫਰ ਤੋਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੜ ਗਿਆ, ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜੇ ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ। ਦਰਬਾਨ ਉੱਠੇ, ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਲਏ; ਭਾਰਤ ਨੇ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਥੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ?" "ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਉਲਝ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਜਦ ਰਾਜੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।" "ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਗਲੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖਾਪਣ ਹੈ।" "ਦਰਵਾਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੰਦ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ, ਹੋਮ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੜੇ ਹੋਏ ਧੂਪ ਦੀ ਗੰਧ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਉਹ ਘਰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੁਸਟਤਾ ਨਹੀਂ, ਘਰ ਸੁੱਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ।" "ਮੰਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆੰਗਣ ਗੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਰ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਹੋਏ ਪਸਰੇ ਪਏ ਹਨ, ਯਜਨਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਮਾੜੀ ਹੈ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਰਕੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਸਤੂ।" "ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਠੱਪ ਪਿਆ ਹੈ।" "ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਦਿਖਦੇ ਹਨ।